Kiedy patrzymy na pysk nietoperza, uwagę przyciągają przede wszystkim ogromne uszy i nos – szczególnie u podkowców z ich skomplikowanymi fałdami skórnymi. Tymczasem tuż obok znajduje się jeszcze jeden niezwykły narząd zmysłów, o którym mówi się znacznie rzadziej. To długie, sztywne włosy wyrastające wokół pyska, na brodzie, nad oczami, a u niektórych gatunków także na policzkach. To nie zwykłe włosy. To wibrysy, potocznie nazywane wąsami.
Przez wiele lat uważano, że u nietoperzy najważniejsza jest echolokacja. W końcu potrafią latać w całkowitej ciemności i z niezwykłą precyzją chwytać owady. Dopiero nowsze badania pokazały, że gdy odległość od przeszkody lub kwiatu staje się bardzo mała, sam ultradźwięk przestaje wystarczać. Echo wraca niemal natychmiast i nakłada się na wysłany sygnał, tworząc tzw. „strefę maskowania”. Właśnie wtedy do działania wkraczają wąsy. (Amichai i in., 2023).
Każdy wibrys osadzony jest głęboko w skórze, w mieszku włosowym otoczonym licznymi zakończeniami nerwowymi. Nawet najmniejsze odchylenie włosa przekazywane jest do mózgu jako informacja o kierunku dotyku, odległości czy kontakcie z przeszkodą. Dzięki temu nietoperz dosłownie „czuje” przestrzeń znajdującą się tuż przed pyskiem. Tak działają wibrysy u większości ssaków, a u nietoperzy pełnią one podobną funkcję dotykową.
Najbardziej spektakularne odkrycie dotyczyło nietoperzy żywiących się nektarem. Badacze z Smithsonian Tropical Research Institute i Brown University wykazali, że gatunki zawisające przed kwiatami mają wyjątkowo długie, skierowane do przodu wibrysy. W eksperymentach delikatnie skracano lub usuwano te włosy, a następnie obserwowano lot zwierząt. Okazało się, że nietoperze nadal odnajdywały kwiaty, ale ich lot stawał się mniej precyzyjny. Trudniej było im utrzymać stabilną pozycję podczas zawisu i dokładnie trafić pyskiem do wnętrza kwiatu. Był to pierwszy bezpośredni dowód, że wąsy pomagają kontrolować lot z dokładnością niemożliwą do osiągnięcia samą echolokacją. (Amichai i in., 2023).
Nie oznacza to jednak, że tylko nektarożerne gatunki korzystają z wąsów. Wszystko wskazuje na to, że również owadożerne nietoperze wykorzystują je podczas chwytania zdobyczy, lądowania w szczelinach, przeciskania się przez gęstą roślinność czy poruszania po kryjówkach. W ciemnych jaskiniach, dziuplach i strychach, gdzie odległości są minimalne, dotyk staje się równie ważny jak słuch.
Rozmieszczenie i długość wąsów różnią się między gatunkami. U jednych są krótkie i nieliczne, u innych tworzą wyraźny pędzelek wystający daleko przed pysk. Naukowcy przypuszczają, że odzwierciedla to sposób zdobywania pokarmu i środowisko życia poszczególnych gatunków. To kolejny przykład, jak ewolucja dopasowała budowę nietoperzy do ich niezwykle zróżnicowanego stylu życia.
Im więcej wiemy o nietoperzach, tym wyraźniej widać, że ich orientacja w przestrzeni nie opiera się wyłącznie na echolokacji. Korzystają jednocześnie ze słuchu, wzroku, węchu i dotyku. Ich wąsy są kolejnym elementem tego niezwykle precyzyjnego systemu nawigacji – małym, niepozornym narządem, bez którego nocny lot z dokładnością do kilku milimetrów byłby znacznie trudniejszy.
Fot. Błażej Wojtowicz
Źródła
Amichai E., Boerma D., Page R.A., Swartz S.M. i in. (2023). By a whisker: the sensory role of vibrissae in hovering flight in nectarivorous bats. Proceedings of the Royal Society B.
Grant R.A. i in. (2022). What can whiskers tell us about mammalian evolution, behaviour, and ecology? Mammal Review.
Ahl A.S. (1986). The role of vibrissae in behavior: a status review. Veterinary Research Communications.
