W gospodarce leśnej uwzględniającej potrzeby nietoperzy najczęściej zaleca się zachowywanie starych i dziuplastych drzew, drzew z pęknięciami i odstającą korą oraz drzew martwych i zamierających. Szczególne znaczenie mają uszkodzone drzewa z pęknięciami, szczelinami i dziuplami dzięciołów, ponieważ struktury te mogą stanowić kryjówki nietoperzy (Boye i Dietz 2005; Forestry Commission 2008).
Ciągle poszukuje się jednak rozwiązań pozwalających aktywnie kształtować las w sposób odpowiadający wymaganiom nietoperzy. Szczególnie interesujące są doświadczenia, w których nie ograniczano się do obserwowania istniejących struktur, lecz celowo wykonywano określony zabieg, a następnie sprawdzano jego efekty. Dotyczy to zarówno prób tworzenia kryjówek i przyspieszania powstawania mikrosiedlisk w drzewach, jak i eksperymentalnego kształtowania miejsc żerowania poprzez tworzenie luk w drzewostanie i zwiększanie ilości martwego drewna (Bengtsson, Hedin i Niklasson 2012; Jung i in. 2025).
Celowe postarzanie drzew – veteranisation
Jednym z nietypowych rozwiązań jest veteranisation, czyli celowe wykonywanie na młodszych drzewach zabiegów mających przyspieszyć powstawanie cech charakterystycznych dla starych drzew. Idea polega na takim uszkodzeniu młodszego drzewa, aby przyspieszyć rozwój siedlisk związanych z rozkładającym się drewnem, które w warunkach naturalnych są charakterystyczne przede wszystkim dla drzew bardzo starych (Bengtsson, Hedin i Niklasson 2012).
Zabiegi mogą polegać m.in. na wykonywaniu otworów i ran w pniu, uszkadzaniu kory, łamaniu wybranych konarów czy obrączkowaniu gałęzi. Założeniem jest przy tym takie wykonanie zabiegu, aby drzewo przeżyło, natomiast powstałe uszkodzenie zapoczątkowało proces prowadzący do rozwoju martwego i rozkładającego się drewna oraz związanych z nim mikrosiedlisk (Bengtsson, Hedin i Niklasson 2012).
Nie chodzi więc o „stworzenie starego drzewa”, lecz o przyspieszenie powstawania niektórych jego cech. Nie można przy tym zakładać, że sztucznie wykonane uszkodzenie będzie rozwijało się dokładnie tak samo jak struktura powstała w wyniku wieloletnich procesów naturalnych. Badania ran wykonanych w ramach veteranisation wykazały zachodzące w nich zmiany biologiczne, ale wskazały również, że okres sześciu lat może być zbyt krótki do pełnej oceny niektórych ekologicznych efektów zabiegu (Menkis i in. 2022).
Eksperyment na dębach – czy można przyspieszyć powstawanie kryjówek?
Jedno z najlepiej udokumentowanych doświadczeń dotyczących veteranisation rozpoczęto w Szwecji. W eksperymencie wykonywano na dębach różne rodzaje celowych uszkodzeń mających naśladować struktury występujące na starych drzewach. Obejmowały one m.in. sztuczną komorę określaną jako nestbox, otwór imitujący dziuplę dzięcioła, uszkodzenie pnia, złamanie konaru oraz obrączkowanie konaru (Bengtsson, Hedin i Niklasson 2012).
Eksperyment zaplanowano jako doświadczenie długoterminowe. Po ośmiu latach ponownie kontrolowano drzewa i oceniano reakcję na wykonane wcześniej zabiegi oraz wykorzystanie powstałych struktur przez organizmy (Bengtsson i Wheater 2021).
Szczególnie interesujące są wyniki dotyczące nietoperzy. Żywe nietoperze znaleziono w sześciu strukturach typu nestbox oraz w jednej sztucznej dziupli imitującej dziuplę dzięcioła. Oznaki obecności nietoperzy stwierdzono natomiast w 14 strukturach typu nestbox oraz w 13 sztucznych dziuplach dzięciołów (Bengtsson i Wheater 2021).
Autorzy podkreślili jednak niewielką liczbę obserwacji nietoperzy. Nie wykazano również istotnej różnicy pomiędzy wykorzystywaniem przez nietoperze struktur typu nestbox i sztucznych dziupli dzięciołów (Bengtsson i Wheater 2021).
Wynik pokazuje zatem, że sztucznie wykonane w żywych drzewach komory mogą zostać odnalezione i wykorzystane przez nietoperze. Nie oznacza to jednak, że skuteczność tej metody jako narzędzia ochrony nietoperzy została już jednoznacznie wykazana. Wyniki należy traktować jako argument przemawiający za dalszym, długoterminowym monitorowaniem tego rodzaju struktur (Bengtsson i Wheater 2021).
Badania skutków veteranisation są kontynuowane również w odniesieniu do innych grup organizmów. W późniejszym doświadczeniu porównano młode dęby ze sztucznie wykonanymi komorami z drzewami kontrolnymi. Już dwa lata po wykonaniu zabiegów oba rodzaje sztucznych komór przyciągały więcej gatunków i osobników chrząszczy saproksylicznych niż drzewa kontrolne (Bengtsson i in. 2026). Wyniku tego nie należy jednak traktować jako dowodu skuteczności metody dla nietoperzy, ponieważ badanie dotyczyło chrząszczy (Bengtsson i in. 2026).
Kryjówki wykonywane w drzewach piłą mechaniczną – dobre praktyki a dowody eksperymentalne
Jednym z nietypowych rozwiązań proponowanych w Wielkiej Brytanii jest wykonywanie sztucznych kryjówek bezpośrednio w pniu drzewa. Metodę opisano m.in. w brytyjskim opracowaniu Managing Trees and Woodlands for Bats in London (Forestry Commission 2008).
Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że Forestry Commission (2008) nie jest publikacją naukową przedstawiającą wyniki eksperymentu. Jest to poradnik dobrych praktyk dotyczący gospodarowania drzewami i lasami z uwzględnieniem potrzeb nietoperzy (Forestry Commission 2008).
W poradniku opisano możliwość wykonywania sztucznych kryjówek poprzez odpowiednie nacinanie drzewa piłą mechaniczną. Jedna z metod polega na wycięciu z pnia fragmentu drewna, odpowiednim zmniejszeniu jego wewnętrznej części, a następnie ponownym umieszczeniu go w wykonanym otworze. W ten sposób pomiędzy włożonym fragmentem a wnętrzem drzewa pozostaje pusta przestrzeń. Pozostawiony otwór umożliwia nietoperzowi dostanie się do środka. Forestry Commission opisuje również wykonywanie głębokich nacięć prowadzących do powstania szczelin mogących pełnić funkcję kryjówek (Forestry Commission 2008).
Powstaje więc struktura funkcjonalnie przypominająca budkę szczelinową, ale zamiast zawieszać oddzielne schronienie na powierzchni drzewa, przestrzeń potencjalnej kryjówki zostaje wykonana bezpośrednio w drewnie (Forestry Commission 2008).
Ważne jest jednak źródło wiedzy, na której opierały się brytyjskie dobre praktyki. W wykazie dalszej literatury Forestry Commission (2008) wskazano m.in. raport Petera Boye i Markusa Dietza Development of Good Practice Guidelines for Woodland Management for Bats oraz wcześniejsze opracowanie Woodland Management for Bats z 2005 r. (Forestry Commission 2008).
Raport Boye i Dietza (2005) został przygotowany na zlecenie Bat Conservation Trust i opublikowany jako English Nature Research Reports nr 661. Opracowanie ma charakter przeglądowy. Autorzy oparli je na szerokiej analizie opublikowanej literatury oraz niepublikowanych źródeł dotyczących biologii i ekologii nietoperzy leśnych. W opracowaniu uwzględniono również informacje związane z pracami grupy roboczej Porozumienia EUROBATS zajmującej się gospodarką leśną i ochroną nietoperzy (Boye i Dietz 2005).
Sam raport Boye i Dietza (2005) wskazuje, że stanowił podstawę poradnika dobrych praktyk dotyczących gospodarowania lasami dla nietoperzy, przygotowanego przez Bat Conservation Trust, Forestry Commission, English Nature i Countryside Council for Wales (Boye i Dietz 2005).
W raporcie Boye i Dietza (2005) nie przedstawiono jednak wyników testowania opisanej później przez Forestry Commission (2008) techniki wykonywania piłą mechaniczną sztucznej komory w pniu. Dlatego samego opisu tej techniki w Forestry Commission (2008) nie należy traktować jako wyniku eksperymentalnego potwierdzającego jej skuteczność dla nietoperzy.
Forestry Commission (2008) można natomiast traktować jako źródło dokumentujące, że tego rodzaju rozwiązania były proponowane i opisywane w brytyjskich dobrych praktykach dotyczących gospodarowania drzewami z uwzględnieniem nietoperzy.
Sztuczne złamania zamiast równych cięć
Podobną ostrożność należy zachować przy interpretacji innych technik opisanych w brytyjskich dobrych praktykach. Forestry Commission (2008) wymienia m.in. natural fracture pruning oraz coronet cuts, których celem jest naśladowanie naturalnych uszkodzeń drzewa.
W przypadku natural fracture pruning zamiast pozostawienia gładkiej powierzchni po skróceniu konaru dąży się do uzyskania zakończenia przypominającego naturalne wyłamanie. Pozostają nierówne krawędzie, rozszczepienia i postrzępione fragmenty drewna. Forestry Commission wskazuje, że takie nieregularne kikuty i rozszczepienia zapewniają więcej potencjalnych struktur siedliskowych dla organizmów niż gładka powierzchnia pozostawiona po cięciu piłą (Forestry Commission 2008).
Coronet cut jest szczególnym sposobem ukształtowania zakończenia pnia lub grubego konaru. Zamiast pozostawiać płaski przekrój, drewno nacina się w taki sposób, aby uzyskać nieregularną, postrzępioną krawędź przypominającą zakończenie naturalnie złamanego pnia lub konaru (Forestry Commission 2008).
Również tutaj trzeba oddzielić zalecenie praktyczne od dowodu eksperymentalnego. Forestry Commission (2008) przedstawia natural fracture pruning i coronet cuts jako techniki gospodarowania drzewami, ale w samym opracowaniu nie przedstawiono wyników eksperymentu oceniającego ich skuteczność jako metody tworzenia kryjówek dla nietoperzy.
Z punktu widzenia niniejszego przeglądu techniki te są więc interesujące przede wszystkim jako przykład poszukiwania sposobów naśladowania naturalnych procesów zachodzących w starych i uszkodzonych drzewach. Nie powinny jednak być przedstawiane na równi ze szwedzkim doświadczeniem, w którym wykonane struktury zostały później rzeczywiście skontrolowane pod kątem ich wykorzystania przez nietoperze (Bengtsson i Wheater 2021).
Polski eksperyment – schronienia dla mopka w RDLP w Gdańsku
Podobnego rodzaju poszukiwania prowadzone są obecnie również w Polsce. Na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Gdańsku rozpoczęto pilotażowy projekt testowania nowego typu schronień dla mopka zachodniego (Barbastella barbastellus) w lasach gospodarczych (Węgiel 2025).
W polskim doświadczeniu wykorzystuje się martwe stojące drzewa. W pniu wykonuje się odpowiednie nacięcia, a fragmenty drewna są klinowane w taki sposób, aby powstała wąska przestrzeń przypominająca naturalną szczelinę wykorzystywaną przez mopki (Węgiel 2025).
Pomysł wynika ze specyfiki kryjówek tego gatunku. Mopek zachodni wykorzystuje m.in. szczeliny w drzewach oraz przestrzenie pod odstającą korą. Eksperyment ma sprawdzić możliwość stworzenia podobnej struktury poprzez odpowiednią modyfikację martwego drzewa (Węgiel 2025).
W pobliżu eksperymentalnie zmodyfikowanych drzew rozwieszono również budki szczelinowe, których konstrukcja była wcześniej testowana przez Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy (Węgiel 2025).
Projekt realizują prof. Andrzej Węgiel, Jolanta Węgiel z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Nietoperzy (OTON) oraz chiropterolog Małgorzata Hoppe, leśnicza z Nadleśnictwa Wejherowo, przy współpracy z leśnikami z Nadleśnictw Wejherowo i Kartuzy (Węgiel 2025; informacja od realizatorów projektu).
Istotną cechą tego doświadczenia jest możliwość prowadzenia regularnego monitoringu. Eksperymentalne drzewa znajdują się na terenie leśnictwa Małgorzaty Hoppe. Dzięki temu, że jest ona jednocześnie leśniczą pracującą na tym obszarze oraz chiropterologiem uczestniczącym w projekcie, stan wykonanych schronień i ich wykorzystanie przez nietoperze mogą być obserwowane przez cały rok, także pomiędzy zaplanowanymi kontrolami badawczymi (informacja od realizatorów projektu).
Możliwe jest dzięki temu śledzenie nie tylko pojawiania się nietoperzy, ale również trwałości wykonanych szczelin i zmian zachodzących w zmodyfikowanych martwych drzewach w kolejnych okresach obserwacji (informacja od realizatorów projektu).
Nie tylko kryjówki – eksperymentalne kształtowanie żerowisk
Nietypowe doświadczenia prowadzone w lasach nie ograniczają się do tworzenia miejsc schronienia. Drugim kierunkiem jest eksperymentalna modyfikacja struktury drzewostanu w celu sprawdzenia, jak wpływa ona na aktywność i żerowanie nietoperzy (Jung i in. 2025).
Eksperyment przeprowadzony w Niemczech obejmował trzy regiony. Badacze porównywali powierzchnie kontrolne, powierzchnie wzbogacone w leżące martwe drewno, powierzchnie z utworzoną luką oraz powierzchnie, na których połączono utworzenie luki ze zwiększeniem ilości martwego drewna (Jung i in. 2025).
Zabiegi wykonano zimą 2019/2020 na 29 powierzchniach doświadczalnych. Łącznie eksperyment obejmował 116 poletek. Średnica tworzonych luk odpowiadała przeciętnej wysokości dominujących drzew i wynosiła około 21–36 m (Jung i in. 2025).
Nietoperze badano w 2023 r., czyli kilka lat po wykonaniu zabiegów. Ich aktywność rejestrowano akustycznie, a sygnały typu feeding buzz wykorzystywano jako wskaźnik aktywności żerowiskowej (Jung i in. 2025).
Łącznie uzyskano 47 814 nagrań zawierających sygnały echolokacyjne nietoperzy, w tym 1945 nagrań zawierających sygnały związane z próbą schwytania ofiary. Zarejestrowano 14 gatunków oraz trzy grupy gatunków, których nie rozróżniano akustycznie do poziomu gatunku (Jung i in. 2025).
Co dało utworzenie luk?
Utworzenie luk zwiększyło ogólne bogactwo gatunkowe i względną liczebność nietoperzy. Wyniki wskazywały również na różnice w reakcjach poszczególnych grup funkcjonalnych (Jung i in. 2025).
Luki sprzyjały przede wszystkim gatunkom wykorzystującym bardziej otwartą przestrzeń i krawędzie drzewostanu, podczas gdy gatunki przystosowane do żerowania w bardziej zwartej roślinności reagowały odmiennie. Eksperyment pokazał zatem, że stosunkowo niewielkie zmiany struktury drzewostanu mogą wpływać na sposób wykorzystywania lasu przez nietoperze, ale efekt nie jest jednakowy dla wszystkich grup (Jung i in. 2025).
Martwe drewno jako element żerowiska
Drugim elementem niemieckiego eksperymentu było zwiększenie ilości leżącego martwego drewna. Pozwoliło to badać zarówno wpływ zmiany struktury okapu, jak i zwiększenia ilości martwego drewna (Jung i in. 2025).
Samo dodanie martwego drewna nie wywołało takiej reakcji jak utworzenie luk. Autorzy wykazali jednak, że większa objętość martwego drewna oraz rozwój roślinności niższych warstw były związane ze zwiększoną aktywnością nietoperzy i ich aktywnością żerowiskową (Jung i in. 2025).
Wyniki wskazują więc na znaczenie zróżnicowanej struktury lasu. Autorzy wskazują, że lasy przyjazne nietoperzom powinny obejmować obszary o zróżnicowanej strukturze i zwiększonej ilości martwego drewna, w tym fragmenty z lukami i krawędziami, ale również obszary ze zwartym okapem (Jung i in. 2025).
Od dobrych praktyk do eksperymentów
Przy opisywaniu nietypowych zabiegów dedykowanych nietoperzom szczególnie ważne jest rozróżnienie pomiędzy zaleceniami dobrych praktyk a rozwiązaniami, których efekty rzeczywiście poddano eksperymentalnej ocenie.
Boye i Dietz (2005) syntetyzowali istniejącą wiedzę o biologii i ekologii nietoperzy leśnych, a ich raport stanowił podstawę rozwoju brytyjskich dobrych praktyk. Forestry Commission (2008) przedstawiała natomiast praktyczne wskazówki dotyczące gospodarowania drzewami i lasami, opisując również nietypowe rozwiązania, takie jak sztuczne komory wykonywane w pniach czy naśladowanie naturalnych złamań.
Nie oznacza to jednak, że każda technika wymieniona w poradniku Forestry Commission (2008) została eksperymentalnie przetestowana na nietoperzach. Dlatego przy ocenie takich rozwiązań szczególne znaczenie mają doświadczenia, w których zabieg został celowo wykonany, a następnie monitorowano jego efekty.
Takie kryterium spełnia szwedzki eksperyment z veteranisation, gdzie sprawdzano późniejsze wykorzystanie sztucznie wykonanych struktur przez nietoperze (Bengtsson i Wheater 2021), oraz niemiecki eksperyment dotyczący tworzenia luk i zwiększania ilości martwego drewna, w którym reakcję nietoperzy oceniano kilka lat po wykonaniu zabiegów (Jung i in. 2025). Polski projekt prowadzony na terenie RDLP w Gdańsku znajduje się natomiast na etapie testowania nowego rozwiązania i monitorowania jego wykorzystania (Węgiel 2025; informacja od realizatorów projektu).
Ciągle poszukuje się zatem sposobów aktywnego kształtowania lasu dla nietoperzy, ale stopień naukowego rozpoznania poszczególnych metod jest różny. Obok rozwiązań funkcjonujących jako dobre praktyki prowadzone są doświadczenia pozwalające sprawdzić, czy wykonana przez człowieka struktura rzeczywiście jest wykorzystywana przez nietoperze lub czy określona zmiana struktury drzewostanu wpływa na ich aktywność i żerowanie.
Fot. Małgorzata Hoppe
Literatura
Bengtsson V., Hedin J., Niklasson M. 2012. Veteranisation of oak – managing trees to speed up habitat production. W: Trees Beyond the Wood: An Exploration of Concepts of Woods, Forests and Trees. Materiały konferencyjne, Sheffield.
Link: https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=52c9014528c4b2dcbd819405c2d8f1a7bb7cd8aa&repid=rep1&type=pdf
Bengtsson V., Wheater C.P. 2021. The effects of veteranisation of Quercus robur after eight years. Länsstyrelsen Östergötland, Report 2021:13.
Link: https://www.lansstyrelsen.se/download/18.1b1d393819324610c374a278/1732519127084/The%20effects%20of%20veteranisation%20of%20Quercus%20robur%20after%20eight%20years.pdf
Bengtsson V., Wheater C.P., Hedin J., Appelqvist T., Niklasson M. 2026. Veteranised oak cavities attract saproxylic beetles within two years. Journal of Insect Conservation, 30: 53. DOI: 10.1007/s10841-026-00788-7.
Link: https://doi.org/10.1007/s10841-026-00788-7
Boye P., Dietz M. 2005. Development of Good Practice Guidelines for Woodland Management for Bats. English Nature Research Reports No. 661. English Nature, Peterborough.
Strona publikacji: https://publications.naturalengland.org.uk/publication/65012
Pełny raport: https://publications.naturalengland.org.uk/file/72015
Forestry Commission. 2008. Managing Trees and Woodlands for Bats in London. Forestry Commission/Capital Woodlands Project, London. Poradnik dobrych praktyk.
Link: https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5b2a51bb40f0b634d14c234f/100000FCGuidanceManagingTreesforBatsinLondon.pdf
Jung K., Schall P., Ammer C., Nölke N. 2025. Green forests for bats: Response to stand-scale management interventions – Results of an experiment. Forest Ecology and Management, 595: 122971. DOI: 10.1016/j.foreco.2025.122971.
Link: https://doi.org/10.1016/j.foreco.2025.122971
Menkis A., Redr D., Bengtsson V., Hedin J., Niklasson M., Nordén B., Dahlberg A. 2022. Endophytes dominate fungal communities in six-year-old veteranisation wounds in living oak trunks. Fungal Ecology, 59: 101020. DOI: 10.1016/j.funeco.2020.101020.
Link: https://doi.org/10.1016/j.funeco.2020.101020
Węgiel J. 2025. Testowanie nowych schronień dla mopka zachodniego w lasach RDLP w Gdańsku. Lasy Państwowe, 11.04.2025. Materiał dotyczący projektu pilotażowego.
Link: https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/testowanie-nowych-schronien-dla-mopka-zachodniego-w-lasach-rdlp-w-gdansku
