Kto choć raz jechał rowerem pod silny wiatr, ten wie, że nawet krótka przejażdżka może zamienić się w niezły trening. Z wiatrem w plecy jedzie się znacznie przyjemniej. Zwierzęta latające mają podobnie. Wiatr może utrudniać im podróż, ale potrafi też nieźle pomóc. Ile energii można dzięki temu zaoszczędzić?
W październiku 2026 roku w czasopiśmie Science ukazała się publikacja międzynarodowego zespołu kierowanego przez Martinę Scacco. Naukowcy postanowili sprawdzić, ile energii zwierzęta potrzebują, żeby pokonać określoną odległość. Można to porównać do zużycia paliwa w samochodzie. Dotychczasowe porównania, oparte głównie na badaniach laboratoryjnych, wskazywały, że pokonanie jednego kilometra najmniej energii kosztuje zwierzęta pływające, więcej latające, a najwięcej biegające. Tyle że w przyrodzie nikt nie zapewnia stałej pogody.
Naukowcy wykorzystali dane gromadzone przez 17 lat, obejmujące około 850 osobników należących łącznie do 38 gatunków ptaków i nietoperzy. Zwierzęta śledzono za pomocą rejestratorów GPS i akcelerometrów, czyli urządzeń rejestrujących ruch ciała. Do analizy dołączono cztery lata obserwacji radarowych obejmujących 12 klas wielkości mniejszych zwierząt latających. Informacje o sposobie lotu i ruchach skrzydeł zestawiono z danymi meteorologicznymi, aby oszacować, ile energii potrzeba do pokonania kolejnych kilometrów.
Wyniki badań pokazały, że latanie może być zarówno bardzo oszczędnym, jak i kosztownym sposobem przemieszczania się. Wszystko zależy od tego, jak zwierzę lata i jakie warunki napotyka po drodze. Ptaki szybujące, które wykorzystują prądy wstępujące, mogą pokonywać kolejne kilometry przy niewielkim wysiłku. W sprzyjających warunkach potrzebują na to nawet mniej energii niż zwierzęta pływające. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja zwierząt, które muszą nieustannie pracować skrzydłami, szczególnie gdy wiatr utrudnia im lot. Wtedy pokonanie kilometra może wymagać znacznie więcej energii, niekiedy porównywalnie dużo jak podczas biegu. Ważne jest również to, że wiatr wiejący w kierunku podróży pozwala przelecieć większą odległość bez proporcjonalnego zwiększania wysiłku. Dlatego ten sam gatunek, a nawet ten sam osobnik, może potrzebować bardzo różnej ilości energii do pokonania kilometra w zależności od pogody.
Kondor andyjski i łabędź trębacz ważą podobnie, ale na tym podobieństwa w sposobie lotu się kończą. Kondor potrafi godzinami szybować na prądach wstępujących, podczas gdy łabędź musi przede wszystkim pracować skrzydłami. Różnica przekłada się na ilość energii potrzebnej do pokonania kolejnych kilometrów.
Martina Scacco zajmowała się wykorzystywaniem prądów powietrznych przez nietoperze już wcześniej. W 2021 roku była współautorką badań zespołu M. Teague’a O’Mary, opublikowanych w Current Biology. Naukowcy wyposażyli nietoperze z gatunku Tadarida teniotis w niewielkie rejestratory GPS i śledzili ich lot.
Nietoperze wykorzystywały prądy wstępujące powstające, gdy wiatr napotyka górskie zbocza. Dzięki nim wznosiły się na wysokość ponad 1600 metrów nad terenem. Badacze odnotowali również prędkość lotu aktywnego sięgającą 135 kilometrów na godzinę względem powietrza. Te nietoperze potrafią więc korzystać z naturalnych wind, a przy okazji osiągać imponujące prędkości.
Wiatr pomaga także podczas dalekich wędrówek. W 2024 roku zespół Sandera Lagervelda opublikował w Movement Ecology wyniki badań nad migracją karlików większych (Pipistrellus nathusii) przez Morze Północne. To gatunek występujący również w Polsce, którego przedstawiciele potrafią podczas sezonowych wędrówek pokonywać setki, a nawet tysiące kilometrów.
Na wschodnim wybrzeżu Wielkiej Brytanii naukowcy wyposażyli 44 karliki w niewielkie nadajniki radiowe. Szczegółowo przeanalizowali pięć przelotów samic przez morze. Minimalne odległości między punktami rejestracji wynosiły od 157 do 205 kilometrów, a wszystkie pięć przelotów odbyło się w ciągu jednej nocy. Prędkość nietoperzy względem ziemi dochodziła do 60,5 kilometra na godzinę.
Karliki wyruszały przy sprzyjającym wietrze. Dzięki niemu mogły szybko przemieszczać się nad morzem, nawet gdy ich prędkość względem powietrza była znacznie mniejsza. Przy silniejszym wietrze bocznym zwiększały oszacowaną prędkość lotu względem powietrza. Wygląda więc na to, że sprzyjający wiatr jest dla migrujących karlików szczególnie cennym towarzyszem podróży.
Badacze oszacowali, że dzięki wiatrowi wiejącemu w kierunku lotu karliki potrzebowały średnio o około 55 procent mniej energii na pokonanie kilometra niż bez takiej pomocy. Przy podróży przez morze to całkiem pokaźna oszczędność.
Analizy meteorologiczne wskazywały również, że karliki mogły wykorzystywać korzystniejsze wiatry na różnych wysokościach, w niektórych przypadkach nawet do 2500 metrów nad morzem. Były to jednak możliwe wysokości przelotu wyznaczone za pomocą modeli, a nie bezpośrednie pomiary.
Badania O’Mary i Lagervelda pokazują, że nietoperze mogą korzystać z wiatru na różne sposoby. Prądy wstępujące pomagają im zdobywać wysokość, a wiatr wiejący w kierunku podróży pozwala pokonywać większe odległości przy mniejszym zużyciu energii.
Zmiany kierunku i prędkości wiatrów mogą wpływać na wysiłek potrzebny do odbycia dalekich wędrówek, a być może również na wybór ich terminów i tras. Pozostaje ustalić, jak poszczególne gatunki nietoperzy reagują na zmieniające się warunki atmosferyczne.
Warto przy tym pamiętać, że naukowcy obliczali zużycie energii na podstawie danych o locie i pogodzie. Nie mierzyli go bezpośrednio u wszystkich obserwowanych zwierząt.
Kiedy więc następnym razem będziemy pedałować pod wiatr, możemy pomyśleć o karlikach większych, które potrafią wykorzystać sprzyjający wiatr do pokonywania Morza Północnego. Nam pozostaje mieć nadzieję, że przynajmniej w drodze powrotnej będzie wiał w plecy.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Scacco M. i in. (2026). Airflows redefine the cost of aerial transport in the wild. Science, 394(6821), 347–352. https://doi.org/10.1126/science.aee6550
O’Mara M.T. i in. (2021). Bats use topography and nocturnal updrafts to fly high and fast. Current Biology, 31(6), 1311–1316.e4. https://doi.org/10.1016/j.cub.2020.12.042
Lagerveld S. i in. (2024). Migratory movements of bats are shaped by barrier effects, sex-biased timing and the adaptive use of winds. Movement Ecology, 12, 81. https://doi.org/10.1186/s40462-024-00520-7


