Mamy się czym chwalić! Trzydzieści lat ochrony podkowca małego w Polsce

W latach 90. ubiegłego wieku Andrzej Węgiel znalazł kolonię podkowca małego w kościele w Jaworkach. Była to wówczas największa znana kolonia tego gatunku w Polsce, licząca około stu samic. Bardzo się z tego odkrycia cieszyliśmy. W tamtych czasach podkowców małych było u nas niewiele, więc znalezienie tak licznej kolonii było prawdziwym wydarzeniem.

Radość nie trwała jednak długo. Okazało się, że kolonia jest zagrożona. Ksiądz, jako dobry gospodarz, rozpoczął remont kościoła. Trudno mu się dziwić, dach przecież trzeba utrzymywać w dobrym stanie. Problem pojawił się, gdy zaczęto impregnować deski przeznaczone do jego wymiany. Używany preparat był tak toksyczny, że pracujący przy konserwacji kościelny trafił z objawami zatrucia do szpitala. Można sobie wyobrazić, czym taki środek mógłby się skończyć dla ważących zaledwie kilka gramów nietoperzy.

I wtedy pojawiła się PTPP „pro Natura”, a właściwie Rafał Szkudlarek, który postanowił zdobyć pieniądze na remont bezpieczny dla podkowców. Udało się uzyskać wsparcie Frankfurckiego Towarzystwa Zoologicznego. W 1996 roku rozpoczęto działania ochronne w Jaworkach, a także zabezpieczono cztery zimowiska. Tak zaczęła się historia programu ochrony podkowca małego w Polsce, który trwa już trzydzieści lat.

W dniach 4–6 listopada 2026 roku w Jarnołtówku odbyła się konferencja zorganizowana przez PTPP „pro Natura”, podsumowująca projekt LIFE+ „Podkowiec Towers”. Była też okazją do spojrzenia na trzydzieści lat ochrony podkowca małego w Polsce. Przypomniano początki programu, przedstawiono efekty kolejnych projektów i rozmawiano o tym, co jeszcze można zrobić dla tego gatunku. A jest o czym opowiadać! Od ratowania pojedynczych kolonii na kościelnych strychach doszliśmy do budowania specjalnych wież i leśnych chatek dla nietoperzy.

Zanim jednak rozpoczęły się zakrojone na dużą skalę remonty kolejnych schronień, trzeba było najpierw odnaleźć kolonie podkowców. PTPP „pro Natura” realizowało wówczas projekt finansowany przez EkoFundusz, obejmujący południe Polski. Chiropterolodzy ruszyli więc w teren. Chodzili od domu do domu, odwiedzali plebanie i kościoły, pytając: „Szukamy nietoperzy. Czy nie mieszkają gdzieś u państwa?”. Samo uzyskanie zgody na wejście na strych bywało nie lada wyzwaniem. Trzeba było wyjaśnić, kim jesteśmy, dlaczego interesują nas nietoperze i po co chcemy zaglądać pod cudzy dach. Nie każdy miał ochotę wpuszczać obcych ludzi do domu, a już szczególnie takich, którzy zamiast oglądać mieszkanie, koniecznie chcieli wejść na zakurzony strych. Czasami pomagała długa rozmowa, innym razem trzeba było wrócić ponownie. Bywali też gospodarze, którzy sami prowadzili przyrodników na strych, ciekawi, co właściwie u nich mieszka. Tak, krok po kroku, odnajdywano kolejne kolonie podkowca małego. Dzięki tym poszukiwaniom poznano wiele cennych stanowisk, które w następnych latach zabezpieczono w ramach projektów finansowanych ze środków Unii Europejskiej.

Duża część kolonii znajdowała się na strychach kościołów. W kolejnych projektach remontowano więc dachy świątyń, dbając jednocześnie o zachowanie odpowiednich warunków dla nietoperzy. Korzyść była obopólna. Podkowce zachowywały bezpieczne schronienia, a wierni zyskiwali wyremontowane dachy swoich kościołów. Trudno o lepszy przykład współpracy ludzi i nietoperzy. Chociaż podejrzewam, że podkowce nie miały pojęcia, ile kosztowały te remonty!

Po wyremontowaniu kościołów pojawiło się jednak kolejne zadanie. Trzeba było przekonać właścicieli i gospodarzy budynków, że pięknie oświetlona świątynia niekoniecznie jest dobrym miejscem dla podkowców. Te niewielkie nietoperze unikają silnego światła. Oświetlenie wylotów ze schronień i tras przelotu może opóźniać ich wieczorne wyloty oraz utrudniać dotarcie na żerowiska. Potwierdziły to badania Stone’a, Jonesa i Harrisa (2009). Czasami więc dla ochrony nietoperzy trzeba nie tylko wyremontować dach, ale również zrezygnować z części iluminacji. Dla podkowca najlepszy widok na kościół jest po prostu po ciemku.

Podkowiec mały (Rhinolophus hipposideros) jest jednym z najmniejszych europejskich nietoperzy. Latem samice wychowują młode najczęściej na strychach budynków, a zimą nietoperze chronią się w jaskiniach, sztolniach i piwnicach. Potrzebują spokojnych schronień, pobliskich lasów i zadrzewień, wzdłuż których mogą bezpiecznie przemieszczać się na żerowiska. Unikają rozległych, otwartych przestrzeni. Dlatego ochrona kolonii nie kończy się na zabezpieczeniu budynku. Trzeba również zadbać o jego otoczenie.

W drugiej połowie XX wieku liczebność podkowca małego w wielu krajach Europy gwałtownie spadała. Podobnie było w Polsce. Badania prowadzone w jaskiniach Jury Krakowsko-Częstochowskiej wykazały, że liczba zimujących podkowców malała do lat 80., a później zaczęła wzrastać. Przyczyn tej poprawy mogło być kilka, dlatego nie można przypisywać jej wyłącznie działaniom ochronnym (Węgiel i in., 2021).

Przez trzydzieści lat wyremontowano i dostosowano do potrzeb nietoperzy ponad sto obiektów. W działania zaangażowały się organizacje przyrodnicze, parki narodowe, samorządy, właściciele budynków i Lasy Państwowe. Według danych przedstawionych przez Henryka Schreinera polska populacja podkowca małego osiągnęła w 2021 roku co najmniej 16 tysięcy osobników (Schreiner, 2026).

Z czasem przyrodnicy zaczęli chronić nie tylko schronienia, ale również ich otoczenie. Badania prowadzone w Austrii wykazały duże znaczenie lasów położonych w pobliżu kolonii rozrodczych (Reiter i in., 2013). W praktyce oznacza to konieczność zachowania zadrzewień, żywopłotów i ciemnych tras przelotu. Podkowiec musi przecież nie tylko mieć gdzie mieszkać, ale również którędy polecieć na kolację.

Kolejnym etapem programu stał się projekt LIFE+ „Podkowiec Towers”, w którym PTPP „pro Natura” postanowiło pójść o krok dalej. Skoro życie pod jednym dachem z ludźmi wiąże się z remontami, oświetleniem i innymi problemami, dlaczego nie spróbować stworzyć podkowcom własnych schronień w lesie? Tak narodził się pomysł, aby część nietoperzy zachęcić do przeprowadzki z budynków do specjalnie przygotowanych leśnych kryjówek.

W lasach południowej Polski wybudowano 10 wież dla nietoperzy, 103 leśne chatki, 5 zimowisk i 2 stawki. Wieże zaprojektowano z myślą przede wszystkim o koloniach rozrodczych, a chatki jako dodatkowe schronienia dla różnych gatunków. Zadbano również o wygląd budowli. Są to estetyczne, obite drewnem obiekty, które dobrze komponują się z leśnym otoczeniem. Zaprojektowano je tak, aby nie wymagały bieżącej obsługi i mogły przetrwać nawet 400 lat. To oczywiście założenie projektowe, ale robi wrażenie. Niewiele budynków powstaje dziś z myślą o tak odległej przyszłości.

Nietoperze otrzymały więc propozycję zamieszkania we własnych leśnych domach. Bez sąsiadów, remontów kościelnych dachów i wieczornych iluminacji. Teraz pozostaje sprawdzić, czy zechcą się przeprowadzić.

Pierwsze wyniki monitoringu są zachęcające. W stu leśnych chatkach stwierdzono obecność co najmniej dziesięciu gatunków nietoperzy. W 97 znaleziono guano, a w 87 zaobserwowano zwierzęta. Z nowych schronień korzystają między innymi podkowce małe, nocki duże, nocki Brandta, gacki brunatne i mopki zachodnie (Szkudlarek i Lichocka, 2026). To dobry początek, chociaż na ocenę wpływu nowych schronień na liczebność populacji trzeba jeszcze poczekać.

Samo wybudowanie chatki nie kończy jednak pracy. Jak podkreśla Anna Kmiecik z Nadleśnictwa Bystrzyca Kłodzka, leśnicy muszą zadbać o odpowiednie otoczenie schronień, zachować trasy przelotów i uwzględniać potrzeby nietoperzy podczas planowania prac gospodarczych (Kmiecik, 2026). Nowy dom niewiele pomoże, jeśli przy okazji zniknie prowadząca do niego droga.

Podobne działania prowadzone są w innych krajach Europy. W Wielkiej Brytanii liczebność podkowca małego w ostatnich latach wzrastała, choć w Anglii wzrost wyhamował (Bat Conservation Trust, 2026). W Walii projekt „Landscape for Lessers” koncentruje się na ochronie schronień i odtwarzaniu tras przelotu (O’Neill, 2026). W Irlandii, gdzie gatunek nadal znajduje się w niekorzystnym stanie ochrony, realizowany jest program zabezpieczania kolonii i poprawy warunków ich życia (Knight, 2026). Doświadczenia tych krajów pokazują, że skuteczna ochrona wymaga dbania zarówno o schronienia, jak i otaczający je krajobraz.

Polska ma szczególny powód do dumy. Od trzydziestu lat konsekwentnie rozwija program, który łączy remonty schronień, ochronę zimowisk, tworzenie nowych kryjówek i edukację. Zdobyte doświadczenia są wykorzystywane także w międzynarodowej współpracy.

Pracy nadal nie brakuje. Monitoring Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska z 2024 roku wskazuje, że stan ochrony podkowca małego w Polsce wciąż oceniany jest jako niezadowalający. Remonty budynków, zanik zadrzewień i sztuczne oświetlenie nadal mogą zagrażać jego koloniom.

Kiedy przypominam sobie tamtą kolonię w Jaworkach i nasze obawy o jej przyszłość, trudno nie cieszyć się z tego, co udało się przez trzydzieści lat osiągnąć. Wszystko zaczęło się od jednego remontowanego dachu, a dziś mamy rozbudowany program ochrony, nowe schronienia, wieloletnie doświadczenia i współpracę wielu instytucji. Podkowiec mały waży zaledwie kilka gramów, ale potrafił zmobilizować do działania całkiem pokaźną grupę ludzi. I oby ta współpraca trwała przez kolejne trzydzieści lat!


Fot. Maurycy Ignaczak

Literatura i źródła

  1. Węgiel i in. (2021). Long-term population trends of Rhinolophus hipposideros and Myotis myotis in Poland. https://doi.org/10.1080/24750263.2021.2006324
  2. Reiter i in. (2013). Impact of landscape fragmentation on a specialised woodland bat, Rhinolophus hipposideros. Mammalian Biology. https://doi.org/10.1016/j.mambio.2012.11.003
  3. Stone E.L., Jones G., Harris S. (2009). Street Lighting Disturbs Commuting Bats. Current Biology. https://doi.org/10.1016/j.cub.2009.05.058
  4. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (2024). Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych – podkowiec mały. https://siedliska.gios.gov.pl/images/pliki_pdf/wyniki/2023-2025/dla_zwierzat/Podkowiec_maly_2024.pdf
  5. Bat Conservation Trust (2026). National Bat Monitoring Programme – Annual Report 2025.
  6. Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura” (2026). Konferencja podsumowująca projekt LIFE+ Podkowiec Towers. Materiały dla uczestników. Jarnołtówek, 4–6 listopada 2026 r. Projekt LIFE20 NAT/PL/001427. Wykorzystane referaty: H. Schreiner, R. Szkudlarek i A. Lichocka, A. Kmiecik, J. O’Neill oraz V. Knight.
Jolanta Węgiel
Author: Jolanta Węgiel– leśnik, chiropterolog i popularyzatorka nauki. Od lat przybliża wiedzę o nietoperzach i ochronie przyrody. Od 1997 roku redaktorka serwisu Nietoperze.pl.