Ktoś stoi wieczorem na skraju lasu w Polsce i widzi niewielkiego nietoperza przemykającego na tle nieba. W tym samym czasie nad afrykańską sawanną inny łowca nasłuchuje owadów poruszających się po ziemi. W tropikalnym lesie Ameryki Południowej nietoperz odnajduje nieruchomą ważkę siedzącą na liściu, a w Australii jego krewniak niemal dotyka stopami spokojnej tafli. Kiedy nad Europą zapada noc, po drugiej stronie Ziemi część nietoperzy kończy już polowanie.
Nietoperze owadożerne występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Spotkamy je w lasach tropikalnych i strefy umiarkowanej, na sawannach i pustyniach, nad rzekami, jeziorami i na oceanicznych wyspach, a także w krajobrazie rolniczym oraz w największych miastach. Dzielą je tysiące kilometrów, strefy czasowe, klimat, gatunki zdobyczy i techniki łowieckie. Opisywane tu gatunki łączy jedno: wszystkie są znakomitymi łowcami bezkręgowców.
Jedne ścigają ćmy wysoko nad koronami drzew. Inne patrolują skraje lasów. Są takie, które zbierają owady z liści, pni, ziemi albo powierzchni wody. Niektóre polegają przede wszystkim na echolokacji, inne dodatkowo nasłuchują szelestu odnóży lub trzepotu skrzydeł ofiary. Nietoperz nie poluje więc po prostu nocą. Wybiera określoną część nocnego świata.
Denzinger i Schnitzler (2013) wyróżnili siedem zespołów nietoperzy związanych z rodzajem wykorzystywanej przestrzeni i sposobem zdobywania pokarmu. Podział obejmuje między innymi łowców otwartej przestrzeni, skrajów roślinności i miejsc wypełnionych przeszkodami, a także gatunki zbierające zdobycz z różnych powierzchni. Nie są to jednak zamknięte szufladki. Nietoperze mogą zmieniać sposób polowania zależnie od warunków i dostępności zdobyczy.
Europa Chrząszcz zdradza się na leśnej ściółce
W europejskim lesie nocek duży (Myotis myotis) leci nisko nad ziemią. Jego zdobycz nie musi wzbić się w powietrze. Wystarczy, że chrząszcz zaszeleści wśród suchych liści.
Nietoperz potrafi odnaleźć źródło dźwięku, wylądować, pochwycić ofiarę i ponownie poderwać się do lotu. Echolokacja pomaga mu kontrolować przestrzeń, ale o obecności zdobyczy informują go również odgłosy wydawane przez samego owada. Jest to polowanie z nasłuchu.
Lądowanie i ponowny start wymagają więcej wysiłku niż przechwycenie drobnego owada w powietrzu. Nagrodą może być jednak duży i kaloryczny chrząszcz. Stidsholt i współautorzy (2023) analizowali polowania 34 dziko żyjących samic nocka dużego w Bułgarii. Nietoperze wybierały ryzykowne ataki na większą zdobycz poruszającą się po ziemi, ale chwytały również mniejsze owady w powietrzu. Druga strategia przynosiła mniejszą zdobycz, lecz ataki częściej kończyły się powodzeniem.
W tym samym lesie gacek brunatny (Plecotus auritus) poszukuje zdobyczy wśród gałęzi. Jego ogromne uszy odbierają nie tylko echo własnych sygnałów, lecz także ciche dźwięki wydawane przez owada siedzącego na liściu. Nietoperz może na chwilę zawisnąć, zebrać zdobycz z rośliny i odlecieć. Szerokie skrzydła nie pozwalają mu rozwijać prędkości borowca, ale ułatwiają wykonywanie ciasnych zakrętów między drzewami (Denzinger i Schnitzler 2013; Reeder 2026).
Siemers i Schnitzler (2004) porównali pięć europejskich gatunków nocków. Im bliżej roślinności znajdowała się zdobycz, tym trudniej było oddzielić jej echo od odbić liści i gałęzi. Gatunki posługujące się sygnałami obejmującymi szerszy zakres częstotliwości lepiej radziły sobie z wykrywaniem owadów na takim tle.
Ameryka Północna Łowca na pustynnej ziemi
Nad pustyniami i skalistymi terenami zachodniej części Ameryki Północnej poluje Antrozous pallidus. Zamiast ścigać wyłącznie drobne owady w powietrzu, często poszukuje na ziemi większych bezkręgowców.
Nietoperz leci nisko i nasłuchuje. Poruszający się po piasku owad sam zdradza swoje położenie. Łowca opada na ziemię, chwyta zdobycz i może przenieść ją w bezpieczne miejsce. Echolokacja pomaga mu kontrolować lot oraz omijać przeszkody, ale podczas końcowego wyszukiwania ofiary szczególnie ważne są wydawane przez nią dźwięki.
Bunkley i Barber (2015) sprawdzili, jak na takie polowanie wpływa hałas. W laboratorium odtwarzali odgłosy ruchu drogowego i przemysłowych sprężarek. W głośnym otoczeniu nietoperze potrzebowały więcej czasu na odnalezienie zdobyczy. Hałas zasłaniał ciche dźwięki, którymi bezkręgowiec nieświadomie zdradzał swoją obecność.
Zupełnie inaczej poluje Tadarida brasiliensis. Ogromne kolonie tego gatunku opuszczają jaskinie w południowej części Ameryki Północnej. Po wylocie nietoperze wznoszą się wysoko i przechwytują owady przemieszczające się w otwartej przestrzeni.
Krauel i współautorzy (2018) rejestrowali ich aktywność przy ziemi oraz na wysokości około 100 i 200 metrów. Wyniki wskazywały, że nietoperze dostosowywały wysokość i intensywność żerowania do pojawiania się migrujących ciem.
W otwartej przestrzeni liczą się szybkość oraz możliwość wykrycia zdobyczy z większej odległości. Gdy nietoperz zbliża się do owada, skraca odstępy między kolejnymi sygnałami echolokacyjnymi. Tuż przed schwytaniem ofiary emituje bardzo szybką serię głosów nazywaną brzęczeniem łowieckim.
Ameryka Środkowa i Południowa Owad nieruchomy jak liść
W tropikalnym lesie każdy liść i każda gałąź odbijają sygnały echolokacyjne. Echo niewielkiego owada może zginąć wśród tysięcy innych odbić. W takich warunkach poluje Micronycteris microtis.
Nietoperz zbiera owady siedzące na roślinności. Jego zdobycz może być całkowicie nieruchoma i nie wydawać żadnego dźwięku. Nie zdradza się szelestem odnóży ani trzepotem skrzydeł. Mimo to nietoperz potrafi ją odnaleźć.
Geipel, Jung i Kalko (2013) sprawdzili, jak Micronycteris microtis wykrywa nieruchome ważki umieszczone na liściach. Nietoperze podlatywały do potencjalnej zdobyczy, na chwilę zawisały i kierowały w jej stronę serię krótkich sygnałów. Odbicia docierały do nich pod różnymi kątami, tworząc akustyczny obraz celu.
Badane nietoperze odróżniały całe ważki od przygotowanych przez naukowców modeli. Znaczenie miały kształt, struktura powierzchni oraz materiał, z którego wykonano cel. Nietoperz nie musiał czekać, aż owad się poruszy. Rozpoznawał go na podstawie charakterystycznego zestawu odbić.
To jeden z najbardziej niezwykłych sposobów polowania wśród roślinności. Człowiek patrzący na liść może nie zauważyć siedzącego na nim owada. Micronycteris microtis tworzy jego obraz za pomocą dźwięku.
Afryka Polowanie nie zawsze oznacza pościg
W Afryce owadożerne nietoperze żyją od wilgotnych lasów równikowych po suche sawanny i pustynie. Jedne polują w ciągłym locie, inne wykorzystują gałęzie, pnie lub skalne występy jako stanowiska łowieckie.
Podkowce mogą zawisnąć na gałęzi i nasłuchiwać otoczenia. Kiedy wykryją przelatującego owada, ruszają w krótki pościg, chwytają zdobycz i mogą wrócić na swoje miejsce. Polowanie z zasiadki ogranicza czas spędzony w ciągłym locie.
Podkowce emitują długie sygnały o niemal stałej częstotliwości. Trzepot skrzydeł owada powoduje drobne zmiany w powracającym echu. Dzięki temu nietoperz może odróżnić poruszającą się zdobycz od nieruchomych liści. Echo informuje go nie tylko o obecności obiektu, lecz także o ruchu skrzydeł owada (Denzinger i Schnitzler 2013).
Bruzdonos egipski (Nycteris thebaica) ma duże uszy i należy do nietoperzy poszukujących bezkręgowców blisko roślinności oraz podłoża (Reeder 2026).
Afrykańska noc należy więc zarówno do szybkich łowców otwartej przestrzeni, jak i do gatunków cierpliwie nasłuchujących najcichszego szelestu.
Azja Jeden z najmniejszych łowców świata
W wapiennych jaskiniach Tajlandii i Mjanmy żyje Craseonycteris thonglongyai jeden z najmniejszych ssaków świata. Waży około dwóch gramów, ale niewielkie rozmiary nie czynią z niego mniej sprawnego myśliwego.
Nietoperz opuszcza jaskinię na krótkie okresy i poluje stosunkowo blisko kryjówki. Chwyta w locie drobne owady, wśród których stwierdzano między innymi muchówki i błonkówki. Potrafi szybko zmieniać kierunek, polując kilka metrów nad ziemią w pobliżu roślinności (Hill i Smith 1981; Surlykke i in. 1993).
Okresy jego żerowania są krótkie, a chłód lub ulewny deszcz mogą dodatkowo ograniczać czas zdobywania pokarmu.
W Azji żyją również liczne podkowce i płatkonosy przystosowane do polowania wśród gęstej roślinności. Część z nich wykorzystuje zasiadkę: zwisa z gałęzi, nasłuchuje, wykonuje krótki wypad i wraca na stanowisko.
Po co przez całą noc przemierzać las, skoro można poczekać, aż kolacja przeleci w pobliżu?
Australia Stopy nad powierzchnią wody
Nad rzekami i jeziorami wschodniej Australii poluje Myotis macropus. Leci nisko nad taflą i za pomocą dużych stóp przechwytuje zdobycz znajdującą się na powierzchni wody lub tuż nad nią.
Law i Urquhart (2000) zbadali odchody zebrane w jednym nadrzecznym schronieniu w północnej części Nowej Południowej Walii. W pokarmie nietoperzy stwierdzili między innymi muchówki, ćmy, chrząszcze i wodne pluskwiaki. Obecność owadów związanych z wodą oraz gatunków lądowych pokazuje, że rzeka może skupiać zdobycz pochodzącą z różnych środowisk.
Ten sposób polowania polega na przelatywaniu tuż nad wodą i chwytaniu owadów za pomocą dużych stóp. Nietoperz nie nurkuje. Zgarnia zdobycz z tafli lub chwyta ją tuż nad powierzchnią.
Siemers, Baur i Schnitzler (2005) badali mechanizm wykrywania pokarmu nad wodą u europejskich nocków polujących w podobny sposób. Gładka tafla działa jak lustro akustyczne. Większość sygnału odbija się od niej w innym kierunku, natomiast echo owada wraca do nietoperza. Zdobycz odcina się więc akustycznie od tła i może zostać wykryta z większej odległości.
Podobnie polują europejskie nocki rude (Myotis daubentonii) i nocki łydkowłose (Myotis dasycneme). Lecą nisko nad wodą i za pomocą stóp chwytają owady znajdujące się na jej powierzchni lub tuż nad nią.
Van der Velden i współautorzy (2026) połączyli lokalizatory GPS z akcelerometrami, aby zbadać aktywność nocków łydkowłosych. Nietoperze wykorzystywały zróżnicowane zbiorniki słodkowodne i strefy nadbrzeżne podczas aktywnego lotu. Podczas nocnego odpoczynku korzystały również ze skrajów lasów i pojedynczych drzew położonych blisko wodnych łowisk.
Woda jest dla takich nietoperzy nie tylko miejscem zdobywania pokarmu. Tworzy również drogę prowadzącą między kryjówką, łowiskiem i miejscem nocnego odpoczynku.
Owady też potrafią się bronić
Nocne polowanie nie jest jednostronnym pojedynkiem. Część ciem słyszy sygnały echolokacyjne nietoperza. Po wykryciu zbliżającego się drapieżnika może gwałtownie zmienić kierunek lotu, złożyć skrzydła albo opaść ku ziemi.
Niektóre ćmy emitują własne ultradźwiękowe kliknięcia. Mogą w ten sposób ostrzegać, że są niesmaczne, naśladować sygnały innych gatunków albo utrudniać nietoperzowi przeprowadzenie końcowej fazy ataku. Ewolucyjny pojedynek nietoperzy i owadów trwa od milionów lat (Conner i Corcoran 2012).
Nietoperz udoskonala echolokację i manewry w locie. Owad rozwija sposoby wykrywania oraz unikania napastnika. Każdy udany atak oznacza, że łowca zdołał pokonać system obronny ofiary.
Jeden nietoperz Kilka sposobów polowania
Podział nietoperzy na łowców otwartej przestrzeni, skrajów lasu, gęstej roślinności, powierzchni ziemi i wody dobrze porządkuje ich różnorodność. Wiele gatunków potrafi jednak korzystać z więcej niż jednej techniki łowieckiej.
Nocek zbierający chrząszcze z ziemi może schwytać owada w locie. Nietoperz przystosowany do polowania wśród liści potrafi wykorzystać zdobycz przelatującą obok. Łowca może zmieniać wysokość i prędkość lotu, miejsce żerowania, długość sygnałów echolokacyjnych oraz tempo ich wysyłania.
Każdy atak składa się z kilku etapów. Najpierw trzeba znaleźć odpowiednie łowisko. Następnie wykryć zdobycz, ocenić jej położenie i kierunek ruchu, zbliżyć się, a na końcu ją pochwycić. Informacji może dostarczyć echo, szelest odnóży, trzepot skrzydeł albo obecność owada na powierzchni wody.
Ten sam cel można osiągnąć na wiele sposobów. Zamiast ścigać ćmę wysoko nad lasem, można zdjąć ją z liścia. Zamiast wykrywać chrząszcza za pomocą echa, można usłyszeć jego kroki. Zamiast krążyć przez całą noc, można zawisnąć na gałęzi i cierpliwie poczekać.
Noc nie jest jednym łowiskiem
Dla człowieka las po zmroku może stać się jednolitą, ciemną przestrzenią. Nietoperze widzą, a przede wszystkim słyszą, znacznie więcej. Nad koronami znajduje się łowisko szybkich borowców. Wzdłuż skraju drzewostanu patrolują karliki. Między gałęziami manewrują gacki. Na ściółce chrząszczy szukają nocki duże, a kilka centymetrów nad wodą przelatują nietoperze zbierające owady z jej powierzchni.
Różnorodność strategii łowieckich pokazuje, że ochrona kryjówek powinna być połączona z zachowaniem zróżnicowanych żerowisk oraz tras prowadzących między nimi a miejscami dziennego odpoczynku.
Gdy patrzymy wieczorem w niebo, zazwyczaj widzimy jedynie ciemną sylwetkę. Nie wiemy, czy nietoperz patroluje swoją stałą trasę, usłyszał ćmę, namierzył chrząszcza, czy właśnie rozpoczyna końcowy atak. Wiemy natomiast, że na każdym kontynencie poza Antarktydą noc należy do wielu doskonale wyspecjalizowanych myśliwych.
Fot. Maurycy Ignacza
Literatura
1. Bunkley J.P., Barber J.R. 2015. Noise Reduces Foraging Efficiency in Pallid Bats (Antrozous pallidus). Ethology, 121: 1116–1121.
https://doi.org/10.1111/eth.12428
2. Conner W.E., Corcoran A.J. 2012. Sound strategies: the 65-million-year-old battle between bats and insects. Annual Review of Entomology, 57: 21–39.
https://doi.org/10.1146/annurev-ento-121510-133537
3. Denzinger A., Schnitzler H.-U. 2013. Bat guilds, a concept to classify the highly diverse foraging and echolocation behaviors of microchiropteran bats. Frontiers in Physiology, 4: 164.
https://doi.org/10.3389/fphys.2013.00164
4. Geipel I., Jung K., Kalko E.K.V. 2013. Perception of silent and motionless prey on vegetation by echolocation in the gleaning bat Micronycteris microtis. Proceedings of the Royal Society B, 280: 20122830.
https://doi.org/10.1098/rspb.2012.2830
5. Hill J.E., Smith S.E. 1981. Craseonycteris thonglongyai. Mammalian Species, 160: 1–4.
https://doi.org/10.2307/3503984
W poprzedniej wersji brakowało tego DOI. Poprawny numer to 10.2307/3503984. Oxford Academic
6. Krauel J.J., Ratcliffe J.M., Westbrook J.K., McCracken G.F. 2018. Brazilian free-tailed bats (Tadarida brasiliensis) adjust foraging behaviour in response to migratory moths. Canadian Journal of Zoology, 96: 513–520.
https://doi.org/10.1139/cjz-2017-0284
7. Law B., Urquhart C.A. 2000. Diet of the large-footed myotis Myotis macropus at a forest stream roost in northern New South Wales. Australian Mammalogy, 22: 121–124.
https://doi.org/10.1071/AM00121
8. Schnitzler H.-U., Moss C.F., Denzinger A. 2003. From spatial orientation to food acquisition in echolocating bats. Trends in Ecology & Evolution, 18: 386–394.
https://doi.org/10.1016/S0169-5347(03)00185-X
9. Siemers B.M., Baur E., Schnitzler H.-U. 2005. Acoustic mirror effect increases prey detection distance in trawling bats. Naturwissenschaften, 92: 272–276.
https://doi.org/10.1007/s00114-005-0622-4
10. Siemers B.M., Schnitzler H.-U. 2004. Echolocation signals reflect niche differentiation in five sympatric congeneric bat species. Nature, 429: 657–661.
https://doi.org/10.1038/nature02547
11. Stidsholt L. i in. 2023. Echolocating bats prefer a high risk–high gain foraging strategy to increase prey profitability. eLife, 12: e84190.
https://doi.org/10.7554/eLife.84190
12. Surlykke A., Miller L.A., Møhl B., Andersen B.B., Christensen-Dalsgaard J., Jørgensen M.B. 1993. Echolocation in two very small bats from Thailand: Craseonycteris thonglongyai and Myotis siligorensis. Behavioral Ecology and Sociobiology, 33: 1–12.
https://doi.org/10.1007/BF00164341
13. van der Velden G., Kranstauber B., Haarsma A.-J., Janssen R., van Horssen M., Halfwerk W., van Meurs A., Bom C., Schrama M., Si Y. 2026. To rest or to roam: Functional habitat use of an insectivorous bat species during active and resting behavior. Biological Conservation, 318: 111823.
https://doi.org/10.1016/j.biocon.2026.111823 ScienceDirect
Książka wykorzystana w artykule
Reeder D.M. 2026. Życie nietoperzy. Sekrety skrzydlatych ssaków. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
