Jest późny lipcowy wieczór na San Juan Island u wybrzeży stanu Waszyngton. Z kolonii zaczynają wylatywać nietoperze. Biolodzy pracują w rękawiczkach, a schwytane zwierzęta kolejno trafiają w ich ręce. Każde trzeba obejrzeć, określić płeć i wiek, zapisać dane. Potem przychodzi moment, który jeszcze kilkanaście lat temu brzmiałby jak pomysł z bardzo odległej przyszłości.
Nietoperz dostaje szczepionkę.
Nie zastrzyk. Niewielka ilość preparatu podawana jest pipetą bezpośrednio do pyska. Po chwili zwierzę może wrócić do swojej kolonii. W ciągu dwóch nocy w ten sposób zaszczepiono na San Juan Island ponad 450 nietoperzy. National Park Service określił tę akcję jako pierwsze szczepienie przeciw zespołowi białego nosa przeprowadzone na taką skalę w obrębie całej kolonii.
Jeszcze większa zmiana nastąpiła w 2026 roku. Amerykański National Wildlife Health Center rozpoczął badania, w których naukowcy próbują zaszczepić około 70 procent nietoperzy w wybranych koloniach rozrodczych. W sześciu miejscach objętych szczepieniami preparat otrzymało ponad 2000 zwierząt, a w jednej kolonii – blisko 900. Kolonie szczepione będą porównywane z podobnymi koloniami, w których szczepień się nie prowadzi. Badacze chcą już nie tylko sprawdzić, czy szczepionka pomaga pojedynczemu nietoperzowi, lecz czy może wpłynąć na przetrwanie całej populacji.
Powód tej mobilizacji ma białą nazwę i mikroskopijne rozmiary.
Pseudogymnoascus destructans to grzyb wywołujący zespół białego nosa – white-nose syndrome, WNS. Chorobę po raz pierwszy stwierdzono w Ameryce Północnej w 2006 roku. Szczególnie mocno uderzyła w gatunki zimujące w podziemiach. Podczas hibernacji grzyb rozwija się w skórze nietoperzy, m.in. na skrzydłach. Zaburza fizjologię zimującego zwierzęcia i prowadzi do szybszego zużywania zgromadzonych zapasów energii.
Skutki były ogromne. USGS podaje, że zespół białego nosa przyczynił się do spadków przekraczających 90 procent w populacjach niektórych silnie dotkniętych gatunków, m.in. Myotis septentrionalis, Myotis lucifugus i Perimyotis subflavus.
Pomysł, żeby przeciw chorobie grzybiczej zaszczepić dzikiego nietoperza, nie był oczywisty. Prace nad szczepionką rozpoczęły się w 2015 roku. Naukowcy wykorzystali wirusa ospy szopów jako wektor – swoisty środek transportu dostarczający układowi odpornościowemu nietoperza antygeny P. destructans. Chodzi o to, aby organizm wcześniej „poznał” charakterystyczne elementy grzyba i był lepiej przygotowany na prawdziwe zakażenie.
Pierwsze wyniki były obiecujące. Rocke i współautorzy (2019) przeprowadzili dwa doświadczenia na Myotis lucifugus. Wykazali, że szczepienie z wykorzystaniem antygenów grzyba przenoszonych przez zmodyfikowany wirus wywoływało odpowiedź przeciwgrzybiczą. W doświadczeniu, w którym porównywano przeżywalność po kontakcie z P. destructans, nietoperze otrzymujące odpowiednią kombinację szczepionki przeżywały częściej niż zwierzęta kontrolne. Autorzy podkreślali jednak niewielką liczebność badanych grup.
Laboratorium było dopiero początkiem.
Badania terenowe rozpoczęły się w 2019 roku. Prowadzono je m.in. w Wisconsin, Teksasie, Idaho, Waszyngtonie, Wyoming, Kolorado i Montanie. Do 2026 roku preparat otrzymało ponad 7000 dzikich nietoperzy. Zwierzęta znakowano również znacznikami PIT, a przy kryjówkach ustawiano urządzenia RFID rejestrujące ich powroty. Dzięki temu badacze mogli sprawdzać, które nietoperze pojawiają się ponownie po zimie.
Wyniki badań terenowych są zachęcające. USGS informuje, że u szczepionych nietoperzy obserwowano mniejsze obciążenie grzybem, słabsze uszkodzenia skrzydeł oraz większe prawdopodobieństwo ponownego stwierdzenia zwierząt w kolejnych latach. Badania wskazują również, że znaczenie może mieć moment podania preparatu.
Pozostaje jednak problem bardzo praktyczny.
Jak zaszczepić tysiące dzikich nietoperzy, skoro każdego trzeba najpierw złapać?
To pytanie prowadzi do kolejnego etapu badań. Rocke (2026) opisuje rozwój metod, które w przyszłości mogłyby pozwolić na szczepienie większej liczby dzikich nietoperzy. Jednym z kierunków jest wykorzystanie doustno-skórnego sposobu podawania preparatu. Szczepionka umieszczona na sierści mogłaby zostać połknięta podczas czyszczenia ciała. Pozwoliłoby to wykorzystać naturalne zachowanie nietoperzy zamiast podawać preparat pipetą każdemu zwierzęciu z osobna.
Na razie jednak na San Juan Island pipeta nadal trafia do pyska każdego nietoperza osobno.
Po drugiej stronie cieśniny znajduje się Lummi Island. Tam podobna kolonia pozostaje niezaszczepiona i służy jako punkt odniesienia. Naukowcy będą obserwować obie. Liczyć nietoperze, wykrywać obecność P. destructans, sprawdzać, ile zwierząt powraca i jak zmienia się liczebność kolonii. Podobne pary kolonii utworzono także w innych zachodnich stanach USA.
To właśnie tutaj znajduje się obecnie granica między eksperymentem a praktyczną ochroną przyrody. Szczepionka przeciw zespołowi białego nosa nie jest jeszcze środkiem, którym rutynowo obejmuje się zagrożone populacje nietoperzy. Nie jest już jednak również tylko preparatem testowanym w laboratorium.
W 2026 roku naukowcy zaczęli zadawać znacznie bardziej praktyczne pytanie: czy zaszczepienie dużej części dzikiej kolonii może pomóc jej przetrwać pojawienie się choroby?
Odpowiedź będzie wymagała kilku kolejnych zim.
Literatura
Rocke T.E., Kingstad-Bakke B., Wüthrich M. i in. 2019. Virally-vectored vaccine candidates against white-nose syndrome induce anti-fungal immune response in little brown bats (Myotis lucifugus). Scientific Reports 9: 6788.
DOI: 10.1038/s41598-019-43210-w
Publikacja: https://www.nature.com/articles/s41598-019-43210-w
Bezpłatny pełny tekst: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6494898/
Rocke T.E. 2026. Wild bat targeted vaccines. Nature Reviews Bioengineering 4: 587–588.
DOI: 10.1038/s44222-026-00450-6
Publikacja: https://www.nature.com/articles/s44222-026-00450-6
U.S. Geological Survey, National Wildlife Health Center. 2026. White-nose Syndrome Vaccine Updates.
https://www.usgs.gov/centers/nwhc/science/white-nose-syndrome-vaccine-update-and-research-host-protection-mechanisms
National Park Service. 2026. Vaccines Give Bats a Wing Up Against White-Nose Syndrome on San Juan Island.
https://www.nps.gov/articles/000/san-juan-island-white-nose-syndrome-vaccines.htm
