Jeszcze kilkanaście lat temu wielkopowierzchniowe farmy fotowoltaiczne należały do rzadkości. Sytuacja zaczęła szybko się zmieniać po 2010 roku, gdy rozwój energetyki słonecznej wyraźnie przyspieszył. Pod koniec 2024 roku łączna moc instalacji fotowoltaicznych na świecie przekroczyła 2,2 TW. Dla porównania w całym 2010 roku przybyło około 17 GW nowych mocy. Tylko w 2024 roku uruchomiono co najmniej 554 GW, a według szerszych szacunków nawet niemal 602 GW nowych instalacji. W tym samym roku fotowoltaika po raz pierwszy pokryła ponad 10% światowego zużycia energii elektrycznej (IEA PVPS, 2025).
Wraz z rozwojem energetyki słonecznej coraz większe powierzchnie gruntów są zajmowane przez instalacje naziemne. Ich znaczenie dla ograniczania emisji gazów cieplarnianych jest dobrze rozpoznane, natomiast wiedza o oddziaływaniu farm na organizmy żywe rozwijała się znacznie wolniej. Początkowo badania koncentrowały się głównie na roślinności, owadach i ptakach. Nietoperze, mimo że należą do ważnych drapieżników owadów latających i wykorzystują rozległe przestrzenie podczas nocnego żerowania, przez długi czas pozostawały niemal nieobecne w analizach dotyczących fotowoltaiki (Tinsley i wsp., 2023; Szabadi i wsp., 2023).
Pytanie o ich reakcję jest szczególnie istotne, ponieważ farmy powstają często w krajobrazie rolniczym, w którym nietoperze korzystają z łąk, pól, żywopłotów, zadrzewień śródpolnych, skrajów lasów i cieków wodnych. Instalacja paneli może zmienić strukturę roślinności, mikroklimat, rozmieszczenie owadów oraz dostępność otwartej przestrzeni do lotu. Jednocześnie gładkie powierzchnie paneli mogą modyfikować sposób odbierania otoczenia za pomocą echolokacji. Ostateczny efekt nie musi więc zależeć wyłącznie od obecności paneli, lecz również od miejsca lokalizacji farmy, jej konstrukcji i sposobu utrzymania terenu (Tinsley i wsp., 2023; Barré i wsp., 2024).
Rok 2023: dwa badania, dwa sposoby spojrzenia
W 2023 roku opublikowano dwie szeroko zakrojone prace poświęcone aktywności nietoperzy na naziemnych farmach fotowoltaicznych. Badania przeprowadzono niezależnie na Węgrzech i w południowo-zachodniej Anglii. Zastosowane projekty badawcze różniły się, dlatego ich wyników nie należy traktować jako prostego powtórzenia tego samego doświadczenia. Razem pozwoliły jednak zobaczyć, że odpowiedź nietoperzy zależy zarówno od skali porównania, jak i od gatunku oraz struktury siedliska (Szabadi i wsp., 2023; Tinsley i wsp., 2023).
Badania na Węgrzech
Na Węgrzech monitoring objął 190 stanowisk rozmieszczonych w 15 obszarach krajobrazu mozaikowego. Aktywność rejestrowano na farmach fotowoltaicznych oraz w sąsiednich siedliskach: lasach, na użytkach zielonych, gruntach ornych, w pobliżu zabudowy i nad wodą. Łącznie zarejestrowano niemal 30 tysięcy sekwencji echolokacyjnych. Badanie miało odpowiedzieć na pytanie, czy zespoły nietoperzy wykrywane nad farmami przypominają te z innych typów siedlisk oraz czy zwierzęta podejmują tam próby chwytania zdobyczy (Szabadi i wsp., 2023).
Ogólna aktywność nietoperzy na farmach przypominała aktywność notowaną w innych otwartych siedliskach, takich jak pola uprawne i użytki zielone. Farmy nie były więc przestrzeniami całkowicie omijanymi. Najczęściej wykrywano na nich gatunki występujące również w krajobrazie rolniczym i w sąsiedztwie zabudowy, między innymi Hypsugo savii, Nyctalus noctula oraz Pipistrellus kuhlii. Autorzy uznali, że gatunki przystosowane do środowisk przekształconych przez człowieka potrafią wykorzystywać farmy fotowoltaiczne. Jednocześnie przedstawicieli rodzaju Myotis oraz mopka zachodniego Barbastella barbastellus rejestrowano tam rzadziej niż w innych badanych siedliskach (Szabadi i wsp., 2023).
W badaniu węgierskim wykrywano również sekwencje końcowe, określane jako feeding buzzes, związane z próbami chwytania owadów. Potwierdza to, że przynajmniej część nietoperzy nie tylko przelatywała nad farmami, lecz także podejmowała tam aktywność łowiecką. Sama obecność takich sygnałów nie dowodzi jednak, że farma ma taką samą wartość pokarmową jak las, brzeg wody czy dobrze zachowany skraj siedliska. Wyniki wskazywały raczej, że fotowoltaika może być wykorzystywana przez niektóre gatunki podobnie jak inne otwarte i antropogeniczne elementy krajobrazu (Szabadi i wsp., 2023).
Badania w południowo-zachodniej Anglii
Zespół pracujący w Anglii zastosował bardziej bezpośredni układ porównawczy. Badaniami objęto 19 farm fotowoltaicznych, a każdą z nich zestawiono z podobnym polem pozbawionym paneli. Na każdym obiekcie detektory ustawiono przy granicy pola, najczęściej przy żywopłocie lub linii drzew, oraz w jego otwartej części. Rejestrację prowadzono równocześnie na farmie i stanowisku kontrolnym przez siedem kolejnych nocy (Tinsley i wsp., 2023).
Aktywność sześciu z ośmiu analizowanych gatunków lub grup gatunkowych była niższa na terenach z panelami. Karlik malutki Pipistrellus pipistrellus oraz nietoperze z rodzaju Nyctalus wykazywały niższą aktywność na farmach niezależnie od tego, czy detektor znajdował się przy granicy pola, czy w jego otwartej części. Dla Myotis spp. i mroczka późnego Eptesicus serotinus negatywny efekt był widoczny przy granicach pól, natomiast dla karlika drobnego Pipistrellus pygmaeus oraz Plecotus spp. – w otwartej części obiektów. Bogactwo gatunkowe było większe przy granicach pól niż w otwartej przestrzeni, ale sama obecność paneli nie spowodowała istotnej zmiany liczby wykrywanych gatunków (Tinsley i wsp., 2023).
Badanie angielskie nie potwierdziło więc tezy, że farmy są dla nietoperzy obojętne. Zwierzęta pojawiały się na wszystkich typach stanowisk, lecz liczba rejestrowanych przelotów była zwykle większa na polach kontrolnych. Autorzy zinterpretowali ten wynik jako możliwy skutek utraty lub fragmentacji miejsc żerowania i tras przelotu, podkreślając jednak, że reakcje różniły się między taksonami (Tinsley i wsp., 2023).
Na pierwszy rzut oka wyniki z Węgier i Anglii mogą wydawać się rozbieżne. Na Węgrzech aktywność nad farmami była podobna do notowanej w innych otwartych siedliskach, natomiast w Anglii na farmach rejestrowano mniej przelotów niż na dopasowanych polach kontrolnych. Różnica wynika jednak z odmiennego punktu odniesienia. Badanie węgierskie porównywało farmy z wieloma typami siedlisk w krajobrazie mozaikowym, podczas gdy badanie angielskie zestawiało każdą farmę z podobnym polem bez paneli. Obie prace wskazują natomiast, że farmy mogą być wykorzystywane przez nietoperze, ale nie zastępują automatycznie wartościowych żerowisk, a reakcje są wyraźnie zależne od gatunku (Szabadi i wsp., 2023; Tinsley i wsp., 2023).
Szczególnej ostrożności wymaga interpretowanie wyników dla poszczególnych gatunków. Detektory nie zawsze pozwalają rozróżnić podobne głosy z pełną pewnością, dlatego część zapisów przypisuje się jedynie do rodzaju lub grupy gatunkowej. W artykułach naukowych pojawiają się więc oznaczenia Myotis spp., Nyctalus spp. czy Plecotus spp. Tam, gdzie identyfikacja nie była pewna na poziomie gatunku, nie należy dopisywać konkretnej nazwy polskiej. Takie podejście chroni przed pozorną precyzją, której nie zapewniają dane akustyczne.
Badania nad farmami fotowoltaicznymi potwierdzają znaną wcześniej prawidłowość: wiele nietoperzy jest silnie związanych ze strukturami roślinnymi w krajobrazie rolniczym. Żywopłoty, szpalery drzew, niewielkie zadrzewienia i skraje lasów ułatwiają orientację, osłaniają przed wiatrem i mogą skupiać większą liczbę owadów niż otwarta przestrzeń. W klasycznych badaniach prowadzonych w Szwajcarii aktywność nietoperzy była od 1,4 do 2,8 razy wyższa w pobliżu elementów strukturalnych niż na otwartych stanowiskach kontrolnych, a bogactwo gatunkowe zwiększało się wraz z łącznością takich elementów (Frey-Ehrenbold i wsp., 2013).
Nie oznacza to, że każdy nietoperz zawsze unika otwartej przestrzeni. Gatunki latające wysoko i dysponujące echolokacją o większym zasięgu mogą przekraczać rozległe pola łatwiej niż nietoperze polujące blisko roślinności. Mimo to nawet u gatunków związanych z otwartą przestrzenią aktywność może zależeć od dostępności drzew i innych struktur, wokół których gromadzą się owady. Dlatego usunięcie żywopłotu podczas przygotowywania inwestycji może mieć większe znaczenie niż sama powierzchnia zajęta przez panele (Frey-Ehrenbold i wsp., 2013; Tinsley i wsp., 2023).
Wyniki angielskie dobrze pokazują tę zależność. Niezależnie od obecności paneli większość analizowanych taksonów była aktywniejsza przy granicach pól niż w ich otwartej części. Bogactwo gatunkowe również było tam większe. Zachowanie istniejących żywopłotów i połączenie ich z innymi fragmentami roślinności powinno być zatem traktowane jako podstawowy element ograniczania wpływu farm na nietoperze, a nie jako dodatkowa ozdoba inwestycji (Tinsley i wsp., 2023).
Rejestracja zwykłych sygnałów echolokacyjnych pozwala stwierdzić, że nietoperz znajdował się w zasięgu mikrofonu, ale nie zawsze pozwala odróżnić przelot od żerowania. Bardziej bezpośrednich informacji dostarczają sekwencje towarzyszące zbliżaniu się do ofiary. W 2024 roku opublikowano badanie, w którym połączono zapis echolokacji z trójwymiarową rekonstrukcją torów lotu na 16 farmach fotowoltaicznych i 16 stanowiskach kontrolnych we Francji (Barré i wsp., 2024).
Zarejestrowano 15 273 pozycje nietoperzy. Na farmach zwierzęta należące do części analizowanych taksonów latały szybciej i po bardziej prostych torach, a prawdopodobieństwo rejestrowania prób chwytania zdobyczy było niższe. W zależności od taksonu prędkość lotu wzrastała o około 10–44%, prostoliniowość toru o około 33%, a prawdopodobieństwo próby schwytania owada spadało o około 18–39%. (Barré i wsp., 2024).
Takie zmiany zachowania są zgodne z obrazem terenu wykorzystywanego słabiej do żerowania. Nietoperz aktywnie poszukujący i ścigający owady zwykle zwalnia, częściej zmienia kierunek i emituje charakterystyczne sekwencje końcowe. Szybszy, bardziej prostoliniowy lot przy mniejszej liczbie prób chwytania zdobyczy może wskazywać, że zwierzę przede wszystkim przemieszcza się przez teren farmy. Autorzy nie rozstrzygnęli jednak mechanizmu. Jako jedną z hipotez wskazali możliwość ograniczenia biomasy roślin i dostępności owadów wskutek zacienienia pod panelami. Wymaga to bezpośrednich badań łączących aktywność nietoperzy z pomiarami liczebności ich ofiar (Barré i wsp., 2024).
Co zmienia konstrukcja i sposób utrzymania farmy?
Badania opublikowane w 2026 roku w czasopiśmie Biological Conservation objęły różne typy naziemnych instalacji i analizowały wpływ konstrukcji paneli, położenia detektorów oraz zarządzania roślinnością. Aktywność nietoperzy była niższa na farmach niż na stanowiskach kontrolnych, a szczególnie mało przelotów rejestrowano wewnątrz instalacji, z dala od jej obrzeży. Panele ustawione na stałe wiązały się z wyższą aktywnością niż systemy nadążne obracające się w jednej osi. Wpływ sposobu utrzymania roślinności był zróżnicowany między gatunkami, co nie pozwala sprowadzić zarządzania farmą do jednej uniwersalnej recepty (Baudouin i wsp., 2026).
Wynik dotyczący paneli stałych i nadążnych należy traktować jako ważny sygnał, a nie ostateczny standard projektowy. Typ instalacji może być powiązany także z rozstawem rzędów, wysokością konstrukcji, powierzchnią zacienienia, ruchem elementów oraz sposobem pielęgnacji terenu. Potrzebne są więc kolejne badania, które rozdzielą wpływ poszczególnych cech technicznych. Już obecne wyniki pokazują jednak, że dwie farmy o podobnej mocy mogą różnić się wartością przyrodniczą, jeżeli mają inną konstrukcję i inaczej zagospodarowane otoczenie (Baudouin i wsp., 2026).
Dotychczasowe publikacje nie dają podstaw do twierdzenia, że każda farma fotowoltaiczna musi być dla nietoperzy szkodliwa w takim samym stopniu. Nie uzasadniają również przekonania, że samo obsianie terenu mieszanką roślin automatycznie tworzy dobre żerowisko. Najważniejszym etapem pozostaje wybór lokalizacji. Należy unikać zajmowania terenów o wysokiej wartości pokarmowej, ciągów łączących kryjówki z żerowiskami, sąsiedztwa ważnych kolonii oraz miejsc intensywnie wykorzystywanych przez gatunki wrażliwe (Tinsley i wsp., 2023; Barré i wsp., 2024).
W granicach inwestycji szczególnego znaczenia nabiera zachowanie żywopłotów, szpalerów drzew, cieków i skrajów lasów. Powinny one pozostawać ciągłe i połączone z siedliskami w otoczeniu farmy. W miejscach, w których istniejąca sieć roślinności jest przerwana, można rozważyć jej odtworzenie, jednak nowe nasadzenia nie zastępują od razu dojrzałych struktur. Ich funkcja rozwija się wraz ze wzrostem drzew i krzewów oraz pojawieniem się związanych z nimi zespołów owadów (Frey-Ehrenbold i wsp., 2013; Tinsley i wsp., 2023).
Sposób koszenia, wypasu lub utrzymywania roślinności powinien być dostosowany do lokalnych warunków. Celem nie jest pozostawienie całego terenu bez zabiegów, lecz zachowanie zróżnicowanej struktury roślinnej, ograniczenie częstego i jednoczesnego koszenia całej powierzchni oraz utrzymanie miejsc dostarczających pokarmu owadom. Ponieważ odpowiedź nietoperzy na zarządzanie roślinnością może być gatunkowo zróżnicowana, skuteczność takich działań powinna być sprawdzana monitoringiem, a nie oceniana wyłącznie na podstawie wyglądu farmy (Baudouin i wsp., 2026).
Liczba publikacji poświęconych nietoperzom na farmach fotowoltaicznych pozostaje niewielka. Dostępne badania obejmują różne kraje, konstrukcje i metody, ale najczęściej opisują aktywność akustyczną w jednym lub kilku sezonach. Taki monitoring pozwala ocenić intensywność wykorzystania terenu, lecz nie odpowiada bezpośrednio na pytania o przeżywalność, kondycję osobników, sukces rozrodczy kolonii czy długoterminowe zmiany liczebności populacji.
Nie wiadomo również, jak szybko zmienia się wartość siedliska po uruchomieniu farmy. Roślinność pomiędzy panelami może z czasem dojrzewać, ale może też ulegać uproszczeniu wskutek częstego koszenia, zacienienia lub stosowania środków ochrony roślin. Wpływ inwestycji może więc zależeć od jej wieku i kolejnych decyzji dotyczących utrzymania terenu. Niewiele danych dotyczy także migracji sezonowych, miejsc rojenia oraz zależności między farmami a koloniami rozrodczymi.
Autorzy badań podkreślają potrzebę stosowania układu BACI, czyli porównania stanu przed realizacją inwestycji i po jej uruchomieniu, z równoczesnym monitoringiem odpowiednich stanowisk kontrolnych. Bez danych sprzed budowy trudno rozdzielić wpływ paneli od wcześniejszych różnic między siedliskami. Badania powinny ponadto obejmować obrzeża i wnętrze farmy, mierzyć dostępność owadów oraz opisywać cechy techniczne instalacji i sposób zarządzania roślinnością (Baudouin i wsp., 2026).
Energia słoneczna nie powinna oznaczać uproszczonego krajobrazu
Zgromadzone wyniki nie prowadzą do prostego podziału na farmy „dobre” i „złe” dla nietoperzy. Pokazują natomiast, że zwierzęta reagują nie tylko na obecność paneli, lecz na całe przekształcenie siedliska. Niektóre gatunki związane z otwartym i antropogenicznym krajobrazem wykorzystują farmy do przelotów, a czasem także do polowania. U wielu taksonów aktywność pozostaje jednak niższa niż na porównywalnych terenach bez paneli, a szczegółowe badania zachowania wskazują na ograniczenie prób żerowania (Szabadi i wsp., 2023; Tinsley i wsp., 2023; Barré i wsp., 2024).
Najbardziej spójny wniosek dotyczy zachowania struktury krajobrazu. Żywopłoty, drzewa, skraje lasów, wody i zróżnicowana roślinność nie są dodatkiem do inwestycji, lecz elementami podtrzymującymi trasy przelotu i bazę pokarmową nietoperzy. Transformacja energetyczna może być prowadzona z mniejszym kosztem dla przyrody, ale wymaga odpowiedniego wyboru lokalizacji, projektu, zarządzania i monitoringu. Produkcja energii odnawialnej nie powinna odbywać się kosztem dalszego upraszczania krajobrazu.
Literatura
Barré, K., Baudouin, A., Froidevaux, J. S. P., Chartendrault, V. i Kerbiriou, C. (2024). Insectivorous bats alter their flight and feeding behaviour at ground-mounted solar farms. Journal of Applied Ecology, 61, 328–339.
Baudouin, A., Hette-Tronquart, N., Brun, C., Gay, N., Chartendrault, V. i Kerbiriou, C. (2026). Balancing renewable energy and biodiversity: Assessing solar farm effects on bat activity. Biological Conservation, 314, 111661.
Frey-Ehrenbold, A., Bontadina, F., Arlettaz, R. i Obrist, M. K. (2013). Landscape connectivity, habitat structure and activity of bat guilds in farmland-dominated matrices. Journal of Applied Ecology, 50, 252–261.
IEA PVPS (2025). Snapshot of Global PV Markets 2025. International Energy Agency Photovoltaic Power Systems Programme, Task 1: Strategic PV Analysis and Outreach.
Szabadi, K. L., Kurali, A., Rahman, N. A. A., Froidevaux, J. S. P., Tinsley, E., Jones, G., Görföl, T., Estók, P. i Zsebők, S. (2023). The use of solar farms by bats in mosaic landscapes: Implications for conservation. Global Ecology and Conservation, 44, e02481.
Tinsley, E., Froidevaux, J. S. P., Zsebők, S., Szabadi, K. L. i Jones, G. (2023). Renewable energies and biodiversity: Impact of ground-mounted solar photovoltaic sites on bat activity. Journal of Applied Ecology, 60, 1752–1762.
