Kiedy po zachodzie słońca nad pastwiskiem pojawiają się nietoperze, ich obecność może być bezpośrednio związana z pasącymi się tam zwierzętami. Bydło wpływa na strukturę roślinności, a jego obecność oraz odchody sprzyjają występowaniu licznych bezkręgowców.
Część z nich może stać się pokarmem nietoperzy. W ten sposób między dużym ssakiem stojącym na pastwisku a niewielkim ssakiem latającym nad nim powstaje interesująca zależność ekologiczna.
Jednego z najbardziej bezpośrednich dowodów dostarczyli Ancillotto i współautorzy (2017), którzy badali nietoperze na terenach wypasanych przez bydło w środkowych Włoszech.
Rejestrowali aktywność nietoperzy zarówno w pobliżu zwierząt, jak i w miejscach, gdzie bydła nie było. Nietoperze, szczególnie należące do rodzaju Pipistrellus, częściej żerowały w pobliżu bydła. Aktywność wzrastała wraz z liczbą zwierząt, chociaż zależność ta nie była nieograniczona. Znaczenie miała również struktura otaczającego krajobrazu (Ancillotto i in. 2017).
Dlaczego krowa może być atrakcyjna dla nietoperza? Duże zwierzę przyciąga owady. W jego bezpośrednim otoczeniu pojawiają się między innymi różne muchówki, w tym owady wykorzystujące ssaki jako źródło pokarmu. Dla niewielkiego owadożernego nietoperza przelatującego nad pastwiskiem oznacza to możliwość znalezienia miejsc, w których zdobycz występuje w większym zagęszczeniu.
Ancillotto i współautorzy (2017) zwrócili uwagę również na drugą stronę tej relacji. Jeżeli nietoperze polują na owady gromadzące się przy bydle, ich obecność może potencjalnie przynosić korzyści zwierzętom gospodarskim. Autorzy wskazują możliwość świadczenia przez nietoperze takiej usługi ekosystemowej, jednak na podstawie tych badań nie można określić, jak duże znaczenie ma ona dla ograniczania liczebności konkretnych grup owadów.
Jeszcze wcześniej podobną zależność badali Downs i Sanderson (2010) na ekologicznych pastwiskach w Anglii. Postawili interesujące pytanie: czy nietoperze przyciąga samo bydło, czy może przede wszystkim pozostawiane przez nie odchody? Przemieszczali zwierzęta pomiędzy powierzchniami i przy użyciu detektorów ultradźwiękowych obserwowali zmiany aktywności nietoperzy. Wyniki wskazały na wyraźny związek aktywności nietoperzy z obecnością bydła, a nie tylko z nagromadzeniem jego odchodów (Downs i Sanderson 2010).
Nie oznacza to jednak, że odchody zwierząt nie mają znaczenia dla ekosystemu pastwiska. Są środowiskiem życia i rozwoju wielu bezkręgowców. Szczególną rolę odgrywają chrząszcze koprofagiczne, które wykorzystują odchody jako źródło pokarmu oraz miejsce rozwoju. Uczestniczą przy tym w ich rozkładzie i obiegu materii w ekosystemie.
Wypas wpływa również na samą strukturę siedliska. Zgryzanie roślinności, wydeptywanie oraz pozostawianie odchodów sprawiają, że pastwisko nie jest jednorodną powierzchnią. Powstają fragmenty różniące się wysokością i strukturą roślinności oraz dostępnością składników pokarmowych. Dla nietoperzy znaczenie może mieć więc nie tylko obecność zwierząt, lecz także środowisko, które powstaje w wyniku ich wypasu.
Nie można jednak przyjąć prostej zasady, że im więcej zwierząt gospodarskich, tym lepsze warunki dla nietoperzy. Ancillotto i współautorzy (2017) pokazali, że na aktywność i różnorodność nietoperzy wpływa również złożoność krajobrazu. Szczególnie ważne staje się więc zachowanie mozaiki siedlisk, zamiast tworzenia rozległych i jednorodnych powierzchni użytkowanych w ten sam sposób.
W historii łączącej zwierzęta gospodarskie, owady i nietoperze pojawia się jeszcze jeden element – leki przeciwpasożytnicze stosowane w hodowli. Część ich substancji czynnych lub produktów przemian może być wydalana z kałem zwierząt i pozostawać w odchodach. Ma to znaczenie dla organizmów wykorzystujących odchody jako środowisko życia (Floate i in. 2005).
Jedną z najlepiej przebadanych substancji jest iwermektyna. Verdú i współautorzy (2015) wykazali, że nawet niewielkie dawki tej substancji mogą powodować zaburzenia sensoryczne i ruchowe u chrząszczy koprofagicznych. Manning i współautorzy (2017) pokazali natomiast, że ekspozycja na środki przeciwpasożytnicze może wpływać nie tylko na same chrząszcze, ale również na procesy ekosystemowe, w których uczestniczą.
Tutaj potrzebna jest jednak ostrożność. Badania te dotyczą przede wszystkim chrząszczy i funkcjonowania ekosystemu odchodów, a nie bezpośredniego oddziaływania leków weterynaryjnych na nietoperze. Nie można więc na ich podstawie stwierdzić, że stosowanie iwermektyny powoduje spadek liczebności czy aktywności nietoperzy. Można natomiast wskazać potencjalny mechanizm pośredni: jeżeli pozostałości środków przeciwpasożytniczych wpływają na bezkręgowce związane z odchodami, mogą jednocześnie zmieniać jeden z elementów zasobów pokarmowych dostępnych dla zwierząt owadożernych.
Relacja między wypasem a nietoperzami okazuje się więc znacznie bardziej skomplikowana niż proste „więcej bydła – więcej nietoperzy”. Znaczenie ma obecność zwierząt, związane z nimi owady, sposób użytkowania pastwiska oraz otaczający krajobraz. Istotne mogą być również praktyki weterynaryjne wpływające na bezkręgowce żyjące w odchodach.
Wieczorne pastwisko można, dlatego potraktować jak niewielką sieć zależności. Jest w niej trawa zgryzana przez bydło, są odchody rozkładane przez bezkręgowce, owady latające wokół zwierząt i nietoperze wykorzystujące pojawiającą się zdobycz.
Badania pokazują, że bydło i nietoperze rzeczywiście mogą spotykać się w tej samej sieci ekologicznej. Jednocześnie przypominają, że dla nietoperzy liczy się nie sama obecność zwierząt gospodarskich, lecz sposób, w jaki funkcjonuje całe pastwisko i otaczający je krajobraz.
Literatura
Ancillotto L., Ariano A., Nardone V., Budinski I., Rydell J., Russo D. 2017. Effects of free-ranging cattle and landscape complexity on bat foraging: Implications for bat conservation and livestock management. Agriculture, Ecosystems & Environment 241: 54–61. DOI: 10.1016/j.agee.2017.03.001.
Downs N.C., Sanderson L.J. 2010. Do Bats Forage Over Cattle Dung or Over Cattle? Acta Chiropterologica 12. DOI: 10.3161/150811010X537936.
Floate K.D., Wardhaugh K.G., Boxall A.B.A., Sherratt T.N. 2005. Fecal residues of veterinary parasiticides: nontarget effects in the pasture environment. Annual Review of Entomology 50: 153–179. DOI: 10.1146/annurev.ento.50.071803.130341.
Manning P., Beynon S.A., Lewis O.T. 2017. Quantifying immediate and delayed effects of anthelmintic exposure on ecosystem functioning supported by a common dung beetle species. PLOS ONE 12(8): e0182730. DOI: 10.1371/journal.pone.0182730.
Verdú J.R. i in. 2015. Low doses of ivermectin cause sensory and locomotor disorders in dung beetles. Scientific Reports 5: 13912. DOI: 10.1038/srep13912.
