Na planie nowego osiedla architekt zaznacza domy, ulice, chodniki, parkingi, place zabaw, drzewa i zbiorniki zatrzymujące wodę opadową. Ekolog może nanieść na ten sam plan jeszcze jedną sieć. Jej początek znajduje się w niewielkich szczelinach w elewacjach budynków. Dalej prowadzi wzdłuż żywopłotów i szpalerów drzew, przez ciemniejsze fragmenty osiedla, aż do parków, łąk i zbiorników wodnych. To osiedle oglądane z perspektywy nietoperza.
Po co zostawiać dla nich miejsce w nowej zabudowie? Nietoperze różnie reagują na rozwój miast. Niektóre gatunki potrafią korzystać z budynków jako kryjówek i wykorzystywać miejskie żerowiska, inne znacznie gorzej znoszą utratę i fragmentację siedlisk oraz zanieczyszczenie środowiska związane z urbanizacją. W rezultacie wraz z rozwojem zabudowy zmienia się również skład zespołów nietoperzy występujących w mieście (Russo i Ancillotto 2015).
Nowe osiedle daje jednak możliwość uwzględnienia ich potrzeb jeszcze przed rozpoczęciem budowy. Kryjówkę można od razu włączyć w konstrukcję ściany, istniejący żywopłot zachować jako część przyszłego osiedla, tereny zielone połączyć w ciągi, a latarnie rozmieścić tak, aby ważne trasy przelotu pozostawały ciemne. Zbiorniki retencyjne mogą natomiast wzbogacać zielono-błękitną infrastrukturę osiedla.
Znaczenie ma przy tym skala. Nietoperz potrzebuje miejsca, w którym spędzi dzień, ale wieczorem musi opuścić kryjówkę, bezpiecznie przelecieć przez zabudowę i dotrzeć do miejsca, gdzie znajdzie owady. Osiedle przyjazne nietoperzom powinno więc zapewniać trzy powiązane ze sobą elementy: kryjówki, trasy przelotu i żerowiska (Russo i Ancillotto 2015).
Takie podejście można już zobaczyć w praktyce. Jednym z ciekawszych przykładów jest Kingsbrook w Aylesbury w Wielkiej Brytanii. Zaplanowano tam 2450 domów. RSPB współpracuje przy inwestycji z deweloperem Barratt Redrow i Buckinghamshire Council. Zachowano wiele istniejących żywopłotów i pól, a nowe tereny zielone obejmują mokradła, sady, łąki kwietne i kwietne pobocza. Do 60 procent powierzchni inwestycji ma pozostać zielenią. W budynkach przewidziano setki zintegrowanych schronień dla nietoperzy i miejsc lęgowych dla jerzyków, a w nasadzeniach wykorzystano rośliny przyjazne owadom i zapylaczom (RSPB).
Kingsbrook pokazuje, że miejsce dla nietoperza można zaplanować równocześnie z miejscem dla człowieka. Kiedy osiedle istnieje jeszcze na planie, można zachować stary żywopłot, wyznaczyć tereny zielone, odpowiednio rozmieścić zabudowę i zdecydować, gdzie pojawi się oświetlenie.
Pierwszym elementem takiego projektu są kryjówki w budynkach.
Współczesne domy mają szczelne dachy i elewacje. Miejsce dla nietoperzy można więc świadomie włączyć w konstrukcję ściany. Z zewnątrz widoczny pozostaje niewielki wlot. Za nim znajduje się wydzielona komora, której wewnętrzna powierzchnia pozwala zwierzętom zaczepić się pazurkami. Wejście prowadzi od strony elewacji, a komora jest oddzielona od pomieszczeń użytkowanych przez mieszkańców.
Właśnie takie rozwiązania znalazły się w wytycznych Leeds City Council. Miasto zaleca stosowanie zintegrowanych schronień dla nietoperzy w nowych budynkach. „Zintegrowane” oznacza tutaj wbudowane w konstrukcję, a nie zawieszone później na jej powierzchni. Według miejskich wytycznych takie rozwiązania są trwalsze i mniej narażone na późniejsze usunięcie. Otwór prowadzi z zewnątrz do zamkniętej komory, bez przejścia do wnętrza budynku (Leeds City Council 2020).
To szczególnie ważne z punktu widzenia mieszkańców. Nietoperze korzystają z własnej przestrzeni w konstrukcji budynku, a człowiek ze swojej. Wlot można umieścić w miejscu, które nie koliduje z codziennym użytkowaniem domu. Leeds zaleca uwzględnienie wysokości schronienia, strony świata i oświetlenia oraz pozostawienie przestrzeni bez okien i drzwi bezpośrednio pod nim. Przy wyborze konkretnego rozwiązania powinien współpracować ekolog i architekt (Leeds City Council 2020).
Leeds podaje również skalę, w jakiej takie rozwiązania mogą być stosowane. W aktualnych miejskich wytycznych dotyczących zwiększania różnorodności biologicznej integralne schronienie dla nietoperzy albo miejsce lęgowe dla jerzyka powinno znaleźć się w co najmniej połowie nowych lub istniejących obiektów budowlanych objętych odpowiednimi inwestycjami. Oznacza to proporcję co najmniej jednego takiego elementu na dwa budynki (Leeds City Council).
Dobrze zaprojektowana kryjówka powinna także wymagać jak najmniej obsługi. W konstrukcjach z dolnym wlotem odchody mogą wypadać na zewnątrz, dzięki czemu wewnątrz nie tworzy się miejsce wymagające regularnego sprzątania. Lokalizację takiego schronienia trzeba dobrać tak, aby przestrzeń bezpośrednio pod wlotem nie była miejscem intensywnie użytkowanym przez mieszkańców. W praktyce odpowiedni projekt pozwala więc stworzyć trwałą kryjówkę funkcjonującą przez lata jako część budynku.
Kryjówka jest jednak początkiem nocnej drogi. Po zachodzie słońca nietoperz opuszcza budynek i rusza na żerowisko. Właśnie dlatego kolejnym elementem osiedla przyjaznego nietoperzom są ciemne korytarze.
Jak ważne mogą być takie trasy, pokazali Daniel Lewanzik i współautorzy. Badacze wykorzystali wysokiej rozdzielczości rejestratory GPS do śledzenia nocków dużych (Myotis myotis) korzystających z kryjówek na terenach zurbanizowanych. Analiza tras wykazała, że nietoperze unikały przemieszczania się w pobliżu sztucznego światła oraz nad silnie uszczelnionymi powierzchniami miejskimi. Rzeki i strumienie mogły natomiast tworzyć ciemniejsze korytarze prowadzące przez zabudowę. Autorzy wskazują, że sieć nieoświetlonych zielonych korytarzy jest istotna dla zachowania połączeń pomiędzy miejskimi kryjówkami i żerowiskami (Lewanzik i in. 2025).
Na planie osiedla takim korytarzem może stać się istniejący żywopłot, szpaler drzew, zadrzewiona aleja, ciek wodny albo pas zieleni prowadzący pomiędzy budynkami do większego parku.
Wieczorem nietoperz opuszcza szczelinę w elewacji. Kilkanaście metrów dalej zaczyna się żywopłot. Prowadzi do szpaleru drzew, a ten dochodzi do zbiornika retencyjnego. Za wodą znajduje się większy teren zielony. Zachowanie ciągłości tych elementów pozwala stworzyć drogę pomiędzy miejscem dziennego odpoczynku a żerowiskiem.
Ogromne znaczenie ma przy tym światło.
Wskazówki w tej sprawie opracowało EUROBATS – Porozumienie o ochronie populacji europejskich nietoperzy (Agreement on the Conservation of Populations of European Bats). Jest to międzynarodowe porozumienie działające w ramach Konwencji o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt. Państwa uczestniczące w EUROBATS współpracują na rzecz ochrony nietoperzy, ich kryjówek i siedlisk, a eksperci przygotowują między innymi praktyczne wytyczne dotyczące zagrożeń dla tych ssaków.
W 2018 roku EUROBATS wydał szczegółowe Guidelines for consideration of bats in lighting projects. Autorzy zalecają uwzględnianie potrzeb nietoperzy już podczas planowania oświetlenia oraz ochronę przed światłem kryjówek, żerowisk i tras przelotu. W pierwszej kolejności należy ograniczać niepotrzebne oświetlenie, a tam, gdzie światło jest konieczne, zmniejszać jego zasięg, natężenie i czas działania (Voigt i in. 2018).
W 2026 roku przygotowano rewizję tych wytycznych. Dokument ma jednak obecnie status projektu, dlatego podstawowym źródłem pozostaje oficjalna publikacja EUROBATS z 2018 roku.
Polski przykład pokazujący znaczenie światła znajdziemy w Gdańsku. Karolina M. Zielinska-Dabkowska, Katarzyna Szlachetko i Katarzyna Bobkowska analizowały sztuczne światło nocne w Twierdzy Wisłoujście – zabytku położonym na obszarze Natura 2000 i ważnym dla nietoperzy. Badanie obejmowało między innymi oświetlenie związane z nocnymi wydarzeniami. Autorki wskazały na potrzebę odpowiedniego zarządzania sztucznym światłem w miejscach cennych dla nietoperzy i uwzględniania ich wymagań w strategiach oświetleniowych (Zielinska-Dabkowska i in. 2021).
Kolejnym elementem projektu jest zieleń.
Tutaj ponownie warto wrócić do Kingsbrook. W osiedle włączono istniejące żywopłoty i pola, a nowe tereny zielone obejmują mokradła, sady, łąki kwietne i kwietne pobocza. Do 60 procent powierzchni inwestycji ma pozostać zielenią (RSPB).
Dla nietoperzy ma znaczenie nie tylko powierzchnia zieleni, ale także jej układ. Drzewa i żywopłoty mogą prowadzić pomiędzy kryjówkami i żerowiskami. Łąki, krzewy, drzewa i tereny podmokłe zapewniają natomiast siedliska wielu owadom, którymi żywią się nietoperze.
Równie ważna może być woda. W Kingsbrook utworzono nowe mokradła, które pomagają spowalniać odpływ wód opadowych. Zbiornik retencyjny na nowym osiedlu może więc pełnić jednocześnie funkcję techniczną i przyrodniczą. Otoczony roślinnością i chroniony przed nadmiernym światłem wzbogaca przestrzeń, w której nietoperze mogą żerować.
Wtedy poszczególne elementy osiedla zaczynają działać razem. W ścianie domu znajduje się kryjówka. Kilkanaście metrów dalej rośnie żywopłot. Prowadzi do drzew, a drzewa do wody i większego terenu zielonego. Oświetlenie omija najważniejszą trasę przelotu. Łąki, drzewa, krzewy i mokradła zapewniają siedliska owadom.
Właśnie po to warto projektować osiedla przyjazne nietoperzom. Urbanizacja może powodować utratę i fragmentację siedlisk oraz zmianę warunków, w których funkcjonują poszczególne gatunki (Russo i Ancillotto 2015). Uwzględnienie potrzeb nietoperzy na etapie projektu pozwala zachować lub stworzyć trzy podstawowe elementy: miejsce dziennego odpoczynku, drogę prowadzącą przez zabudowę oraz teren, na którym zwierzę może znaleźć pokarm.
Kingsbrook pokazuje, że takie rozwiązania można zastosować w skali osiedla liczącego tysiące domów. Leeds pokazuje, że wbudowane kryjówki mogą stać się elementem zwykłych zasad projektowania nowych inwestycji. Badania Lewanzika i współautorów wyjaśniają znaczenie ciemnych korytarzy, wytyczne EUROBATS wskazują zasady gospodarowania światłem, a Twierdza Wisłoujście pokazuje, że problem sztucznego oświetlenia dotyczy również polskich miast.
Najwięcej można zrobić wtedy, gdy osiedle istnieje jeszcze na planie. Wtedy architekt może przewidzieć kryjówkę w ścianie, projektant zieleni zachować żywopłot i połączyć go z nowymi nasadzeniami, projektant oświetlenia pozostawić ciemną trasę, a zbiornik retencyjny zaprojektować tak, aby oprócz zatrzymywania wody wzbogacał również miejską przyrodę.
Kilkunastomilimetrowa szczelina w elewacji staje się wtedy początkiem większej sieci. Za nią znajduje się kryjówka, przed nią – droga przez osiedle. Dla człowieka dom, żywopłot, drzewa, staw i park są osobnymi elementami projektu. Dla nietoperza mogą tworzyć miejsce do życia.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Lewanzik D., Melber M., Scholz C., Schüll I., Zebele M., Brandt M., Schumann A., Düsing K., van den Bogaert V., Greving H., Thomas J., Hensle E., Voigt C.C. 2025. Urban sprawl and light pollution disrupt commuting corridors of urban-roosting bats. Science of the Total Environment 1008: 181019. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2025.181019.
Russo D., Ancillotto L. 2015. Sensitivity of bats to urbanization: a review. Mammalian Biology 80(3): 205–212. DOI: 10.1016/j.mambio.2014.10.003.
Voigt C.C., Azam C., Dekker J., Ferguson J., Fritze M., Gazaryan S., Hölker F., Jones G., Leader N., Lewanzik D., Limpens H.J.G.A., Mathews F., Rydell J., Schofield H., Spoelstra K., Zagmajster M. 2018. Guidelines for consideration of bats in lighting projects. EUROBATS Publication Series No. 8. UNEP/EUROBATS Secretariat, Bonn, Germany, 62 pp. ISBN 978-92-95058-40-8.
Zielinska-Dabkowska K.M., Szlachetko K., Bobkowska K. 2021. An Impact Analysis of Artificial Light at Night (ALAN) on Bats. A Case Study of the Historic Monument and Natura 2000 Wisłoujście Fortress in Gdansk, Poland. International Journal of Environmental Research and Public Health 18(21): 11327. DOI: 10.3390/ijerph182111327.
Praktyczne przykłady i wytyczne
RSPB. Barratt Redrow and the RSPB. Materiały dotyczące osiedla Kingsbrook w Aylesbury: 2450 domów, setki zintegrowanych schronień dla nietoperzy i jerzyków, zachowanie żywopłotów, mokradła, sady i łąki oraz do 60% terenów zielonych.
Leeds City Council. 2020. Guidance on providing bat roosting & Swift Brick features for new buildings in Leeds. Wytyczne dotyczące zintegrowanych schronień w nowych budynkach, ich rozmieszczenia, konstrukcji i liczby.
Leeds City Council. Achieving net gain for biodiversity – guidance for developers. Aktualne wytyczne dotyczące zwiększania różnorodności biologicznej w inwestycjach, w tym stosowania integralnych schronień dla nietoperzy i miejsc lęgowych dla jerzyków w proporcji co najmniej 1:2.
Zdjęcie z archiwum https://www.barrattredrow.co.uk/about-us/case-studies/kingsbrook-aylesbury
