Wieczorem nad gruzińskim krajobrazem zaczynają pojawiać się nietoperze. Jedne wylatują z jaskiń, inne opuszczają szczeliny skalne, budynki albo drzewa. Lecą nad dolinami, lasami i rzekami, w miejscu, które na mapie leży pomiędzy Europą a Azją.
Kaukaz jest pod tym względem szczególny. Góry, wybrzeża mórz Czarnego i Kaspijskiego, suche doliny, lasy i liczne jaskinie tworzą tu mozaikę bardzo różnych siedlisk. Spotykają się też gatunki charakterystyczne dla różnych części Palearktyki. Dla chiropterologów jest to niezwykle interesujący obszar, a jednocześnie wciąż znacznie słabiej poznany niż zachodnia i środkowa Europa.
Dobrym przykładem jest Gruzja. Potwierdzono tam 30 gatunków nietoperzy należących do czterech rodzin i 11 rodzajów. Najstarsze dane o nietoperzach z tego kraju pochodzą już z 1835 roku. Mimo prawie dwóch stuleci obserwacji wiedza o rozmieszczeniu wielu gatunków nadal jest niepełna. W zestawieniu obejmującym 1987 rekordów aż 1243 stanowiły wcześniej niepublikowane dane, a systematyczne badania terenów leśnych rozpoczęto tam stosunkowo niedawno (Natradze i in. 2023).
Można więc znać listę gatunków występujących w kraju, a jednocześnie nadal niewiele wiedzieć o tym, gdzie znajdują się ich kolonie rozrodcze, gdzie zimują, jak wykorzystują lasy i jak przemieszczają się pomiędzy schronieniami.
Szczególnie dużo niewiadomych kryje się pod ziemią. W Gruzji znanych jest około 2000 obiektów podziemnych, ale pod kątem nietoperzy zbadano dotąd tylko około 15 proc. z nich. Jedna jaskinia może być miejscem rozrodu, inna zimowiskiem, a jeszcze inna może być wykorzystywana tylko przez krótki okres podczas sezonowych przemieszczeń. Dopiero zestawianie danych historycznych z nowymi kontrolami pokazuje, jak wiele pozostaje do zbadania w kaukaskich jaskiniach (Natradze i in. 2024).
Kaukaz może być jednak dla części nietoperzy nie tylko miejscem stałego występowania. Może też leżeć na trasie ich wędrówek albo być miejscem, do którego przylatują na zimę.
Bardzo ciekawy przykład przyniosły badania karlika malutkiego (Pipistrellus pipistrellus) i karlika drobnego (Pipistrellus pygmaeus). Jeszcze pod koniec XX wieku oba traktowano jako jeden gatunek. Po ich rozdzieleniu okazało się, że wiele dawnych obserwacji trzeba ponownie przeanalizować.
Lena Godlevska i Suren Gazaryan przejrzeli dane dotyczące rozmieszczenia, rozrodu, zimowania oraz udziału samców i samic obu gatunków w Europie Wschodniej i na Kaukazie. Wyniki wskazują, że karlik malutki ma w tym regionie mniejszy zasięg, niż wcześniej sądzono, natomiast karlik drobny występuje znacznie szerzej (Godlevska i Gazaryan 2024).
Jeszcze ciekawsze są dane dotyczące wędrówek. U karlika drobnego w północnych częściach zasięgu w okresie rozrodu wyraźnie przeważają samice. Na Kaukazie częściej spotykano natomiast samce, a późnojesienne obserwacje wskazują, że region ten może należeć do obszaru zimowania gatunku. Autorzy uznają karlika drobnego za gatunek migrujący w Europie Wschodniej, podczas gdy karlik malutki wydaje się tam znacznie bardziej osiadły (Godlevska i Gazaryan 2024).
Nietoperz obserwowany latem daleko na północy może więc kilka miesięcy później znaleźć się setki kilometrów dalej, być może właśnie na Kaukazie.
I tu zaczynają się kolejne pytania. Nadal nie znamy dokładnie tras takich wędrówek. Nie wiadomo, którędy poszczególne gatunki przekraczają góry, czy wykorzystują doliny rzeczne, jaką rolę odgrywają wybrzeża Morza Czarnego i Kaspijskiego oraz gdzie znajdują się miejsca odpoczynku pomiędzy letnimi i zimowymi schronieniami.
Kaukaz jest interesujący także dlatego, że może przechowywać ślady znacznie starszej historii nietoperzy.
Badania genetyczne dużych nocków prowadzone przez międzynarodowy zespół z udziałem Tomasza Postawy objęły Europę, Azję Mniejszą i Zakaukazie. Analizy wykazały między innymi istnienie wyraźnie zróżnicowanych linii mitochondrialnych, w tym linii zachodniej oraz wschodniej obejmującej Azję Mniejszą i Zakaukazie. Pokazuje to, że współczesne rozmieszczenie tych nietoperzy jest wynikiem dawnej historii populacji, ich izolacji i późniejszych kontaktów (Furman i in. 2013).
Kaukaz nie jest więc tylko geograficzną granicą między kontynentami. Może być również miejscem, w którym spotykają się populacje o odmiennej historii ewolucyjnej.
Jeszcze szerszy obraz przyniosły wcześniejsze badania, w których Wiesław Bogdanowicz, Tomasz Postawa i współautorzy połączyli dane ze współczesnego DNA z materiałem pochodzącym z dawnych szczątków nocków. Materiał subfosylny pochodził między innymi z Jaskini Nietoperzowej w Polsce, a następnie porównywano go ze współczesnymi populacjami z Europy i Kaukazu. Pozwoliło to odtworzyć fragment historii dużych nocków w skali znacznie dłuższej niż współczesne obserwacje terenowe (Bogdanowicz i in. 2009).
Dzisiejsza mapa występowania nietoperzy jest więc tylko chwilowym obrazem znacznie dłuższego procesu.
Kaukaz jest też dobrym miejscem do obserwowania zmian zachodzących właśnie teraz.
Przykładem jest przymroczek Saviego (Hypsugo savii). Jest to gatunek związany przede wszystkim z cieplejszymi regionami. Jego zasięg obejmuje południową Europę, Krym, Kaukaz, Bliski Wschód i dalej znaczną część Azji Zachodniej. Od końca XX wieku zaczęto go jednak coraz częściej stwierdzać dalej na północ, także w Europie Środkowej.
Międzynarodowy zespół, w którym uczestniczył polski chiropterolog Konrad Sachanowicz, wskazał kilka możliwych przyczyn tej ekspansji: zmiany klimatu, wykorzystywanie budynków i innych siedlisk stworzonych przez człowieka oraz coraz intensywniejsze badania terenowe (Uhrin i in. 2016).
Nie zawsze można więc łatwo odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jakiś nietoperz pojawił się poza wcześniej znanym zasięgiem. Czy rzeczywiście dotarł tam dopiero teraz? Czy cieplejszy klimat umożliwił mu życie dalej na północ? Czy wykorzystał miasta i budynki jako nowe schronienia? A może był tam wcześniej, tylko nie został wykryty?
Podobną historię znamy z badań karlika Kuhla (Pipistrellus kuhlii). Jest to gatunek kojarzony dawniej przede wszystkim z południową Europą, rejonem Morza Śródziemnego i Bliskim Wschodem. Konrad Sachanowicz, Agnieszka Wower i Andriy-Taras Bashta już w 2006 roku opisywali jego dalsze rozszerzanie zasięgu w Europie Środkowej i Wschodniej (Sachanowicz i in. 2006).
Nie oznacza to, że każda współczesna obserwacja dalej na północ musi świadczyć o świeżej ekspansji. Część zmian może wynikać z rzeczywistego przesuwania zasięgu, a część z coraz lepszego monitoringu. Już na początku XXI wieku było jednak wyraźnie widać, że zasięg karlika Kuhla nie jest stały (Sachanowicz i in. 2006).
Sachanowicz wraz z Michałem Piskorskim i Anną Terebą zwrócił także uwagę na bardziej skomplikowaną historię taksonomiczną karlika Kuhla. Porównując osobniki z Europy Środkowej i Bałkanów, autorzy analizowali zarówno cechy zewnętrzne, jak i dane genetyczne, pokazując zróżnicowanie występujące wewnątrz tego kompleksu (Sachanowicz i in. 2017).
Kaukaz znajduje się więc w bardzo ciekawym położeniu. Z jednej strony jest częścią zasięgu gatunków związanych z południem i wschodem. Z drugiej — jest regionem, który może mieć znaczenie dla populacji pojawiających się dalej na północ i zachód.
Żeby zrozumieć takie procesy, nie wystarczą badania prowadzone oddzielnie w każdym kraju.
Dlatego powstał projekt Western Asia Bat Research Network — WAB-Net, czyli Zachodnioazjatycka Sieć Badań nad Nietoperzami. Jego celem było połączenie zespołów pracujących w regionie, w którym wiedza o nietoperzach była znacznie bardziej rozproszona niż w Europie Zachodniej, oraz ujednolicenie metod tak, aby dane z różnych państw można było ze sobą porównywać (Phelps i in. 2024).
W latach 2018–2022 zespoły pracowały w siedmiu krajach: Armenii, Azerbejdżanie, Gruzji, Jordanii, Omanie, Pakistanie i Turcji. Badania prowadzono na 50 stanowiskach. Nietoperze chwytano między innymi w sieci i pułapki harfowe ustawiane na trasach przelotów, przy wejściach do jaskiń oraz przy schronieniach. Dzięki stosowaniu podobnych metod dane z różnych państw można było później zestawiać ze sobą (Phelps i in. 2024).
W ciągu kilku lat zgromadzono 4278 rekordów dotyczących 41 gatunków nietoperzy należących do dziewięciu rodzin. To pokaźny materiał, ale nadal tylko część różnorodności regionu. Autorzy podają, że w całej Azji Zachodniej znanych jest około 115 gatunków nietoperzy, więc badania WAB-Net objęły nieco ponad jedną trzecią znanej fauny tego obszaru (Phelps i in. 2024).
Przy każdym schwytanym zwierzęciu określano gatunek, płeć, wiek i stan rozrodczy oraz wykonywano pomiary. W wielu przypadkach identyfikację sprawdzano również genetycznie. W regionie, gdzie występują bardzo podobne i blisko spokrewnione gatunki, takie potwierdzenie może mieć duże znaczenie (Phelps i in. 2024).
Badacze opisywali również środowisko, rodzaj schronienia i otaczający krajobraz. W części projektu zbierano też dane dotyczące mikroorganizmów występujących u nietoperzy oraz miejsc, w których dzikie zwierzęta, ludzie i zwierzęta gospodarskie mogą częściej wchodzić ze sobą w kontakt (Phelps i in. 2024).
Zebrane informacje udostępniono publicznie w ustandaryzowanej bazie. Mogą więc służyć innym zespołom do badania rozmieszczenia gatunków, zmian zasięgów i planowania kolejnych prac terenowych (Phelps i in. 2024).
Dla Kaukazu takie podejście ma szczególne znaczenie. Armenia, Azerbejdżan, Gruzja i sąsiadująca z nimi Turcja tworzą jeden przyrodniczy obszar, choć przecinają go granice państwowe. Nietoperz może spędzić lato w jednym kraju, przemieszczać się przez drugi, a zimować w trzecim.
Jeśli każdy z tych krajów bada swoje nietoperze osobno i innymi metodami, trudno zobaczyć całość.
WAB-Net jest więc próbą stworzenia wspólnej mapy regionu, w którym dotąd każdy zespół miał tylko fragment większej układanki. Im więcej takich fragmentów zostanie połączonych, tym łatwiej będzie odpowiedzieć na pytania o to, które populacje są ze sobą związane, którędy prowadzą trasy migracji i które jaskinie albo inne schronienia mają znaczenie większe niż tylko lokalne.
Wciąż niewiele wiadomo również o gatunkach związanych z lasami Kaukazu. W Gruzji właśnie lasy należały do środowisk późno objętych bardziej systematycznymi badaniami nietoperzy (Natradze i in. 2023).
A przecież dla wielu gatunków drzewa zapewniają kryjówki, a struktura lasu decyduje o dostępności miejsc żerowania. W górach dochodzi jeszcze wysokość nad poziomem morza. Wraz z nią zmieniają się temperatura, roślinność, dostępność owadów i długość sezonu aktywności.
Jeżeli klimat będzie się ocieplał, część gatunków może przesuwać się wyżej w góry albo dalej na północ. Żeby zauważyć takie zmiany, trzeba jednak wiedzieć, gdzie występowały wcześniej. Na Kaukazie takiego punktu odniesienia w wielu miejscach nadal brakuje.
Nie wszystko, czego nie znają jeszcze chiropterolodzy, dotyczy samych nietoperzy.
Badania prowadzone w Armenii i Gruzji objęły również pasożytnicze nicienie występujące u tych ssaków. Bednaříková i współautorzy przebadali nietoperze oraz ich ektopasożyty i wykryli kilka linii filarii, w tym dwie, które na podstawie danych genetycznych mogą reprezentować gatunki wcześniej nieopisane naukowo (Bednaříková i in. 2025).
Jeden nietoperz może więc być gospodarzem całego, znacznie słabiej poznanego świata innych organizmów.
Największe pytania dotyczące Kaukazu pozostają jednak zaskakująco podstawowe.
Gdzie znajdują się najważniejsze kolonie rozrodcze? Które jaskinie są największymi zimowiskami? Jakie lasy wybierają poszczególne gatunki? Którędy przebiegają trasy migracyjne? Czy Wielki Kaukaz jest dla nietoperzy barierą, czy raczej korytarzem prowadzącym między regionami? Jak zmieni się rozmieszczenie gatunków wraz z ociepleniem klimatu? I jak wiele z tego, co dziś uznaje się za „nowe” pojawienie się gatunku, jest rzeczywistą ekspansją, a jak wiele wynika po prostu z dokładniejszych badań?
Część odpowiedzi może przynieść telemetria. Inne — obrączkowanie, automatyczne rejestratory ultradźwięków, badania genetyczne i ponowne kontrole stanowisk opisanych wiele lat temu. Najwięcej powiedzą jednak dopiero wieloletnie dane zbierane w wielu krajach jednocześnie.
Kaukaz leży między Europą a Azją także na mapie wiedzy o nietoperzach. Z jednej strony są dobrze przebadane populacje Europy Środkowej i Zachodniej. Z drugiej ogromne obszary Azji, z których danych jest znacznie mniej.
Pomiędzy nimi są góry, lasy, doliny, miasta i tysiące podziemnych schronień.
Nietoperze przekraczają te granice każdej nocy.
Chiropterolodzy nadal próbują ustalić, skąd przyleciały, którędy wędrują i dokąd polecą dalej.
Literatura
Natradze I., Bukhnikashvili A., Sheklashvili G., Mumladze L. 2023. Bats of Georgia – an occurrence dataset from 1835 through 2022. Biodiversity Data Journal 11: e103181. DOI: 10.3897/BDJ.11.e103181.
Natradze I., Bukhnikashvili A., Gazaryan S., Sheklashvili G., Mumladze L. 2024. The distribution of bat species across the underground sites of Georgia. Subterranean Biology 50: 65–77. DOI: 10.3897/subtbiol.50.134613.
Godlevska L., Gazaryan S. 2024. Near or far: revision of distribution, breeding and winter ranges of two sibling Pipistrellus species (Chiroptera, Vespertilionidae) in Eastern Europe and the Caucasus. Mammal Review 54: 261–272. DOI: 10.1111/mam.12341.
Bogdanowicz W., Van Den Bussche R.A., Gajewska M., Postawa T. i in. 2009. Ancient and Contemporary DNA Sheds Light on the History of Mouse-Eared Bats in Europe and the Caucasus. Acta Chiropterologica 11: 289–305. DOI: 10.3161/150811009X485530.
Furman A., Çoraman E., Nagy Z.L., Postawa T. i in. 2013. Phylogeography of the large Myotis bats in Europe, Asia Minor, and Transcaucasia. Biological Journal of the Linnean Society 108: 189–209. DOI: 10.1111/j.1095-8312.2012.01994.x.
Phelps K. i in. 2024. Distribution of bat species in Western Asia: Occurrence records from the Western Asia Bat Research Network (WAB-Net) project. Biodiversity Data Journal 12: e132199. DOI: 10.3897/BDJ.12.e132199.
Uhrin M., Hüttmeir U., Kipson M., Estók P., Sachanowicz K. i in. 2016. Status of Savi’s pipistrelle Hypsugo savii (Chiroptera) and range expansion in Central and south-eastern Europe: a review. Mammal Review 46: 1–16. DOI: 10.1111/mam.12050.
Sachanowicz K., Wower A., Bashta A.-T. 2006. Further range extension of Pipistrellus kuhlii (Kuhl, 1817) in Central and Eastern Europe. Acta Chiropterologica 8: 543–548. DOI: 10.3161/1733-5329(2006)8[543:FREOPK]2.0.CO;2.
Sachanowicz K., Piskorski M., Tereba A. 2017. Systematics and taxonomy of Pipistrellus kuhlii (Kuhl, 1817) in Central Europe and the Balkans. Zootaxa 4306: 53–66. DOI: 10.11646/zootaxa.4306.1.2.
Bednaříková Š. i in. 2025. Diversity of filariae circulating in South Caucasian bats and their ectoparasites. Current Research in Parasitology & Vector-Borne Diseases 8: 100304. DOI: 10.1016/j.crpvbd.2025.100304.
