Wieczorem nad pastwiskiem robi się coraz ciszej. Zwierzęta kończą wypas, ale nad koronami drzew zaczyna się nocne polowanie. Nietoperze przelatują wzdłuż rzędów drzew, krążą przy ich koronach i nad trawą. Taki krajobraz – drzewa, pastwisko i zwierzęta gospodarskie na tej samej przestrzeni – jest jednym z przykładów agroleśnictwa.
Sama nazwa może brzmieć specjalistycznie, ale kryje się za nią dość prosta idea. Agroleśnictwo to sposób gospodarowania, w którym drzewa lub krzewy świadomie łączy się z uprawą roślin albo hodowlą zwierząt. Mogą to być rzędy drzew pomiędzy polami, drzewa rosnące na pastwisku, żywopłoty, zadrzewienia śródpolne czy systemy, w których pod koronami drzew wypasane jest bydło lub inne zwierzęta. Drzewo nie zajmuje tutaj miejsca rolnictwu. Staje się częścią gospodarstwa. Po raz pierwszy terminu „Agroleśnictwo” użył kanadyjski leśnik John Bene w 1973 roku. Agroleśnictwo odnosi się do historycznych i współcześnie stosowanych praktyk rolniczych (Mudge i Steve, 2014).
Europejskiego przykładu nie trzeba szukać daleko. W Hiszpanii i Portugalii od stuleci istnieje – krajobraz rozległych pastwisk z rozproszonymi dębami. W Hiszpanii nosi on nazwę Dehesa, a w Portugalii Montado. Najczęściej są to dęby korkowe (Quercus suber) i ostrolistne (Quercus ilex) (Baranowska, 2023). Pod ich koronami wypasa się bydło, owce, kozy i świnie, a z tego samego terenu pozyskuje się również korek, drewno czy żołędzie. Jest to doskonały przykład sylwopastoralizmu.
Systemy Dehesa i Montado dobrze pokazują agroleśnictwo w praktyce. Drzewa są częścią produkcji rolnej. Dają zwierzętom cień podczas upałów, wpływają na warunki panujące na pastwisku i zwiększają różnorodność środowiska. Stare dęby mają jednocześnie ogromne znaczenie dla dzikich zwierząt. Dla nietoperzy ich korony i otaczające je pastwiska mogą być miejscami żerowania, a dziuple i szczeliny w starych pniach – kryjówkami. Wieczorem ten sam dąb, który w ciągu dnia osłania przed słońcem pasące się zwierzęta, staje się częścią nocnego świata nietoperzy.
Obecność drzew zmienia cały krajobraz rolniczy. Zamiast wielkiej powierzchni pola pozbawionej wyższej roślinności pojawiają się korony, pnie, zacienione miejsca, pasy zadrzewień i przestrzenie osłonięte od wiatru. Korzysta z tego człowiek, ale korzystają również zwierzęta, w tym nietoperze.
Dla rolnika drzewo może pracować na wiele sposobów. Jego korona daje cień wypasanym zwierzętom. Korzenie oraz roślinność związana z zadrzewieniami pomagają chronić glebę, a opadające liście dostarczają materii organicznej. Z gospodarstwa można otrzymywać nie tylko plony z pola czy produkty pochodzące od zwierząt, ale również owoce, drewno lub inne surowce pochodzące z drzew.
Badania pokazują, że korzyści mogą sięgać jeszcze głębiej – dosłownie do gleby. Muchane i współautorzy (2020), analizując wyniki badań z wilgotnych i półwilgotnych obszarów tropikalnych, stwierdzili, że w systemach agroleśnych erozja gleby była średnio o 50 proc. mniejsza niż w monokulturach, a zawartość węgla organicznego w glebie o 21 proc. większa. Wyników tych nie można wprost przenosić na europejskie pola, pokazują jednak, jak duże znaczenie może mieć włączenie drzew do produkcji rolnej.
Korzyści dla gospodarstwa zależą jednak od warunków. Castle i współautorzy (2021) przeanalizowali badania dotyczące programów agroleśnych w krajach o niskich i średnich dochodach. Wyniki wskazywały na możliwość zwiększenia plonów oraz w mniejszym stopniu, dochodów, ale efekty były bardzo zróżnicowane. Największe korzyści dla plonowania obserwowano na gruntach o mniejszej żyzności, natomiast na terenach już bardzo produktywnych efekty mogły być inne. Agroleśnictwo nie jest więc prostą receptą na większy plon. Sposób łączenia drzew z produkcją rolną trzeba dostosować do miejsca i warunków gospodarstwa.
A co widzi w takim krajobrazie nietoperz?
Przede wszystkim znacznie więcej niż otwartą przestrzeń nad polem. Drzewa i krzewy tworzą miejsca, wzdłuż których można się przemieszczać i polować. Wokół koron gromadzą się owady, a skraje zadrzewień tworzą kolejne żerowiska. Stare drzewa mogą dodatkowo posiadać dziuple, szczeliny i odstającą korę wykorzystywane przez niektóre gatunki jako kryjówki.
O tym, jak duże znaczenie może mieć taki sposób gospodarowania, przekonali się naukowcy badający nietoperze w Europie Zachodniej. Edo i współautorzy (2025) prowadzili badania w 65 miejscach położonych w siedmiu krajach. Automatyczne rejestratory dźwięku rejestrowały aktywność nietoperzy na terenach agroleśnych i powierzchniach służących do porównania.
Wyniki były szczególnie interesujące tam, gdzie połączono drzewa z wypasem zwierząt. W takich systemach leśno-pastwiskowych aktywność nietoperzy była dwa razy większa niż na pastwiskach i w sadach oraz cztery razy większa niż na gruntach ornych. Rejestrowano tam również najwięcej odgłosów związanych z żerowaniem. Nietoperze nie tylko pojawiały się częściej – intensywnie wykorzystywały te miejsca podczas zdobywania pokarmu.
Badanie przyniosło jednak jeszcze jedną ważną wiadomość. Samo sadzenie drzew jest niewystarczające.
W systemach, w których drzewa łączono z uprawami polowymi, naukowcy nie stwierdzili większej aktywności nietoperzy niż na powierzchniach porównawczych. Znacznie lepiej wypadło połączenie drzew i wypasu. Duże znaczenie miał również wiek drzew. Im były starsze, tym większą aktywność nietoperzy rejestrowano. Korzystniejsze okazały się także drzewa liściaste niż iglaste (Edo i in. 2025).
To ważna wskazówka dla ochrony nietoperzy. Nowe nasadzenia są potrzebne, ale młode drzewo i stare drzewo nie oferują zwierzętom tego samego. Na rozbudowaną koronę, grubą korę, szczeliny czy dziuple trzeba czekać wiele lat. Dlatego wprowadzając drzewa do gospodarstw, warto jednocześnie zachowywać te, które rosną tam od dziesięcioleci.
Między rolnikiem a polującym nocą nietoperzem pojawia się jeszcze jedna zależność. Nietoperze żywią się owadami, a w ich diecie znajdują się również gatunki uznawane za szkodniki upraw. Tuneu-Corral i współautorzy (2023) przeanalizowali 66 publikacji dotyczących 18 typów agroekosystemów. Zestawili również 2308 udokumentowanych przypadków zjadania przez nietoperze owadów uznawanych za szkodniki. Dotyczyły one 81 gatunków nietoperzy i 760 gatunków owadów.
Liczby robią wrażenie, ale autorzy zachowują ostrożność. Samo stwierdzenie obecności szkodnika w diecie nietoperza nie mówi jeszcze, o ile zmniejszy on jego liczebność na polu ani jak przełoży się to na plon. Badania pokazują jednak wyraźnie, że nietoperze są ważnymi drapieżnikami stawonogów, a ochrona ich siedlisk może wspierać naturalne procesy ograniczające szkodniki w krajobrazie rolniczym.
W agroleśnictwie interes rolnika i nietoperza spotyka się więc bardzo blisko siebie. Drzewo daje cień zwierzętom gospodarskim, pomaga chronić glebę i może dostarczać dodatkowych produktów. Kilka godzin później jego korona i otoczenie stają się miejscem nocnego polowania nietoperzy. Część owadów, które mogą powodować straty w uprawach, dla nietoperzy jest pokarmem.
Agroleśnictwo nie oznacza powrotu pola do lasu ani rezygnacji z produkcji rolnej. Chodzi o produkcję żywności w krajobrazie, w którym pozostaje miejsce także dla drzew. Badania Edo i współautorów pokazują przy tym, że z punktu widzenia nietoperzy szczególnie cenne jest połączenie starszych drzew liściastych z wypasem. Autorzy wskazują również na znaczenie mało intensywnego wypasu i ograniczonego stosowania pestycydów.
Kiedy więc wieczorem nad pastwiskiem pomiędzy starymi drzewami pojawiają się nietoperze, nie korzystają z przestrzeni oddzielonej od działalności człowieka. Polują w gospodarstwie, które jednocześnie produkuje żywność. I właśnie na tym najlepiej widać ideę agroleśnictwa – ten sam krajobraz może służyć ludziom i pozostawać dobrym miejscem do życia dla nietoperzy.
Fot. Marlena Baranowska
O Autorce zdjęć
Marlena Baranowska jest leśnikiem, doktorem habilitowanym nauk leśnych, Jest autorką licznych artykułów dotyczących leśnictwa i agroleśnictwa.
Literatura
Edo M., Entling M.H., Herzog F., Noe K., Palma J.H.N., Seithe A., Simonson W., Smith J., Weiler A., Rösch V. 2025. Agroforestry systems favor bat conservation but only when old and grazed. Global Ecology and Conservation 57: e03369. DOI: 10.1016/j.gecco.2024.e03369.
Muchane M.N., Sileshi G.W., Gripenberg S., Jonsson M., Pumariño L., Barrios E. 2020. Agroforestry boosts soil health in the humid and sub-humid tropics: A meta-analysis. Agriculture, Ecosystems & Environment 295: 106899. DOI: 10.1016/j.agee.2020.106899.
Castle S.E., Miller D.C., Ordonez P.J., Baylis K., Hughes K. 2021. The impacts of agroforestry interventions on agricultural productivity, ecosystem services, and human well-being in low- and middle-income countries: A systematic review. Campbell Systematic Reviews 17(2): e1167. DOI: 10.1002/cl2.1167.
Tuneu-Corral C., Puig-Montserrat X., Riba-Bertolín D., Russo D., Rebelo H., Cabeza M., López-Baucells A. 2023. Pest suppression by bats and management strategies to favour it: a global review. Biological Reviews 98(5): 1564–1582. DOI: 10.1111/brv.12967.
