Problem ochrony drewna w budynkach zajmowanych przez nietoperze od lat znajduje się w kręgu zainteresowań EUROBATS – Porozumienia o ochronie populacji europejskich nietoperzy. Powołano specjalną grupę roboczą zajmującą się zabiegami wykonywanymi w drewnie. Jej zadaniem było zebranie informacji z różnych krajów Europy o metodach zwalczania owadów i grzybów, stosowanych pestycydach oraz o tym, czy przy dopuszczaniu nowych substancji uwzględnia się ich możliwy wpływ na nietoperze. Efektem prac była Rezolucja 4.5 „Guidelines for the Use of Remedial Timber Treatment”, która nadal figuruje jako obowiązująca.
Skutki stosowania dawnych środków poznano również w konkretnych budynkach. W Château de Trévarez w Bretanii znajdowała się kolonia rozrodcza około 300 podkowców dużych (Rhinolophus ferrumequinum). EUROBATS opisuje wysoką śmiertelność młodych związaną z zatruciem ołowiem i pentachlorofenolem. W tym przypadku zdecydowano się stworzyć dla nietoperzy nowe schronienie (EUROBATS, Protection of overground roosts for bats).
Dzisiaj problem wygląda inaczej niż w czasach powszechnego stosowania pentachlorofenolu czy lindanu, ale nie zniknął. Wewnątrz drewnianych elementów konstrukcji mogą rozwijać się larwy spuszczela pospolitego (Hylotrupes bajulus), kołatka domowego (Anobium punctatum) i innych owadów. Jednocześnie te same belki, szczeliny między nimi i przestrzenie pod dachem mogą służyć nietoperzom jako kryjówki. Zabieg wykonany przeciwko owadom może więc objąć miejsca, z którymi później będą miały kontakt chronione ssaki.
Zanim pojawi się pytanie, czym zabezpieczyć drewno, trzeba ustalić, czy zabieg rzeczywiście jest potrzebny. Historic England zwraca uwagę, że same otwory wylotowe nie są dowodem aktywnego żerowania. Mogą pozostawać widoczne długo po zakończeniu rozwoju owadów. Do sprawdzania aktywności można wykorzystywać obserwację nowych śladów oraz, w odpowiednich sytuacjach, pułapki świetlne i lepowe. Te ostatnie są jednak narzędziem monitoringu, a nie sposobem zwalczania owadów (Historic England 2021).
Trzeba również ocenić stan konstrukcji. W dużych elementach drewnianych uszkodzeniu może ulec przede wszystkim zewnętrzna, bielasta część drewna, podczas gdy znaczna część przekroju nadal zachowuje swoją funkcję konstrukcyjną. Obecność otworów w starej belce nie oznacza więc automatycznie konieczności jej wymiany ani chemicznego zabezpieczenia całej więźby (Historic England 2021).
Równolegle trzeba sprawdzić, jak budynek wykorzystują nietoperze. Brytyjskie wytyczne zalecają wykonanie rozpoznania chiropterologicznego przed zabiegami ochrony drewna. Termin prac powinien być dostosowany do okresu wykorzystywania kryjówki przez zwierzęta.
Nietoperz może zetknąć się z preparatem nie tylko podczas jego nanoszenia. Zwierzęta przebywają bezpośrednio na elementach konstrukcji i wciskają się w szczeliny. Historic England zwraca uwagę na możliwość kontaktu z pozostałościami preparatów na drewnie, a następnie pobierania ich podczas pielęgnacji sierści. Preparaty wykorzystujące produkty ropopochodne jako nośniki mogą ponadto uwalniać opary. Ostrzeżenia dotyczą również tzw. bomb owadobójczych i zamgławiania pomieszczeń, jeśli nietoperze byłyby bezpośrednio narażone na działanie środka (Historic England 2021).
W budynku wykorzystywanym przez nietoperze zastosowanie chemicznej ochrony drewna może być czasem konieczne. Natural England publikuje wykaz produktów przeznaczonych do stosowania w określonych warunkach w takich obiektach. Wśród wymienionych substancji czynnych znajdują się między innymi związki boru, permetryna, IPBC, propikonazol i tebukonazol. Natural England wyraźnie zastrzega jednak, że umieszczenie produktu w wykazie nie oznacza jego rekomendacji. Nie ma więc podstaw, aby preparat znajdujący się na takiej liście określać po prostu jako „bezpieczny dla nietoperzy” (Natural England 2020).
Brytyjskie wytyczne wskazują także możliwość wykorzystania drewna zabezpieczonego wcześniej poza obiektem. Przy przemysłowej impregnacji substancje są wprowadzane głębiej w materiał, dzięki czemu ich stężenie na powierzchni jest niższe. Jednocześnie Natural England przestrzega przed nanoszeniem na miejscu preparatów przeznaczonych do takiej wstępnej impregnacji.
Inną drogę pokazują zalecenia francuskie. W przewodniku programu „Refuges pour les chauves-souris” wskazano, że zdrowej więźby nie powinno się profilaktycznie zabezpieczać, jeśli nie stwierdzono aktywnego problemu. Przy zaatakowanej konstrukcji jako jedno z rozwiązań opisano gorące powietrze. Drewno powinno osiągnąć temperaturę 55°C przez co najmniej godzinę (SFEPM, Opération Refuges pour les chauves-souris).
Podobne parametry podaje niemiecki Umweltbundesamt. Gorące powietrze – Heißluftverfahren – wymieniane jest jako bezbiocydowa metoda zwalczania owadów niszczących drewno. We wszystkich miejscach poddawanego zabiegowi drewna należy osiągnąć temperaturę co najmniej 55°C i utrzymać ją przez minimum 60 minut. Nie wystarczy więc ogrzać powierzchni belki czy samego powietrza na strychu. Odpowiednią temperaturę musi osiągnąć również wnętrze elementu, gdzie mogą znajdować się larwy.
Skuteczność wysokiej temperatury wobec spuszczela sprawdzano także eksperymentalnie. Fennert, Schumacher i Biebl (2013) badali przeżywalność larw Hylotrupes bajulus w różnych temperaturach. W warunkach doświadczenia przy 55°C wszystkie badane larwy średniej wielkości ginęły po 20 minutach, przy 60°C po 8 minutach, a przy 70°C po 4 minutach. W przypadku bardzo dużych larw przy 70°C pełną śmiertelność uzyskano po sześciu minutach.
Tych wartości nie można jednak przenieść bezpośrednio na całą więźbę dachową. W doświadczeniu kontrolowano ekspozycję larw, natomiast w rzeczywistej belce ciepło musi przeniknąć do jej wnętrza. Dlatego praktyczne zalecenia pozostają znacznie bardziej zachowawcze: wymagana temperatura musi zostać osiągnięta również wewnątrz zabezpieczanego elementu i utrzymana przez określony czas.
Zaletą metody termicznej jest brak pozostałości insektycydu na powierzchni drewna po zakończeniu zabiegu. Nie daje to jednak podstaw do stosowania jej podczas obecności nietoperzy. Skuteczność zabiegu wobec owadów i bezpieczeństwo zwierząt znajdujących się w ogrzewanej przestrzeni są dwiema odrębnymi kwestiami.
Niemiecki Umweltbundesamt wymienia również technikę wysokiej częstotliwości – Hochfrequenztechnik. Do drewna przykładane są elektrody, a energia wysokiej częstotliwości prowadzi do ogrzania materiału. Jest to jedna z metod bezbiocydowych. Także tutaj brak pestycydu nie oznacza automatycznie, że zabieg można wykonywać w obecności nietoperzy. Nie znalazłam badań, które pozwalałyby sformułować taki wniosek.
Jeszcze inną możliwość daje zwalczanie biologiczne. Dotyczy ono kołatka domowego. Jego naturalnym wrogiem jest niewielka błonkówka Spathius exarator. Samica odnajduje larwę kołatka ukrytą pod powierzchnią drewna, przebija drewno pokładełkiem i składa jajo przy gospodarzu. Rozwijająca się larwa parazytoida żeruje na larwie kołatka, doprowadzając do jej śmierci (Auer i in. 2021).
Metodę zastosowano również w rzeczywistych obiektach. W latach 2012–2019 Spathius exarator wprowadzono do 54 budynków zaatakowanych przez kołatka. Po pierwszym roku poziom pasożytowania był wyższy w obiektach, w których wypuszczano parazytoidy, niż tam, gdzie występowało jedynie naturalne pasożytowanie. Trzy obiekty obserwowano przez osiem lat. W tym czasie wskaźnik pasożytowania wzrósł z 0,02 do 0,31. W jednym z poddawanych zabiegowi organów kościelnych monitoring wykazał całkowite zahamowanie aktywności kołatka (Auer i in. 2021).
Wyniki trzeba jednak interpretować ostrożnie. Autorzy publikacji byli związani z firmą APC AG rozwijającą i komercjalizującą tę metodę. Nie przekreśla to wyników recenzowanej pracy, ale wskazuje na potrzebę dalszej niezależnej weryfikacji.
Tych rezultatów nie można również przenosić na spuszczela. Badania dotyczą kołatka domowego. Nie znalazłam też badań pozwalających określić wykorzystanie Spathius exarator jako metodę przebadaną pod względem bezpieczeństwa dla czynnych kolonii nietoperzy. Wyniki pokazują natomiast, że w przypadku konkretnego owada istnieje możliwość biologicznego ograniczania jego populacji bez zastosowania klasycznego insektycydu.
Problem środków ochrony drewna był badany także w Polsce. W polskim raporcie dla EUROBATS z lat 2003–2004 odnotowano projekt Aleksandra Rachwalda „Określenie wpływu na nietoperze chemicznych środków ochrony drewna stosowanych w Polsce”, nr 240204. We wcześniejszym raporcie dla EUROBATS projekt opisano jako dotyczący środków do ochrony drewna bezpiecznych dla nietoperzy. Pokazuje to, że wpływ preparatów stosowanych w drewnianych konstrukcjach na nietoperze był przedmiotem zainteresowania również w Polsce.
Z doświadczeń różnych krajów wyłania się podobna kolejność postępowania. Najpierw trzeba ustalić, jaki owad znajduje się w drewnie, czy nadal jest aktywny i jak duże spowodował uszkodzenia. Równolegle należy sprawdzić, jak nietoperze wykorzystują budynek, gdzie znajdują się ich kryjówki i kiedy są zajmowane. Dopiero później można zdecydować, czy wystarczy monitoring, potrzebna jest naprawa konkretnego elementu, zabieg termiczny, metoda biologiczna czy odpowiednio zaplanowana chemiczna ochrona drewna.
Poszukiwanie sposobów pozwalających pogodzić ochronę drewnianych konstrukcji z zachowaniem schronień nietoperzy trwa od lat. Dobrym przykładem jest niemiecki projekt „Historische Gebäude als biodiverser Lebensraum und Objekt der Denkmalpflege” (AZ 31386), finansowany przez Deutsche Bundesstiftung Umwelt. Współpracowali przy nim specjaliści zajmujący się nietoperzami, ochroną zabytków, diagnostyką oraz konstrukcjami budowlanymi. Analizowano historyczne obiekty wykorzystywane przez nietoperze, między innymi kościoły w Deutschenbora, Altenberga i Großkröbitz, klasztor Altzella oraz pałac Oranienbaum. Efektem prac były wskazówki dotyczące godzenia ochrony zabytkowej substancji budynków z potrzebami żyjących w nich nietoperzy (Fleischmann i in. 2016).
Temat nie zakończył się wraz z tym projektem. W 2025 roku saksoński Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie opublikował obszerne, liczące ponad 600 stron opracowanie Schutz gebäudebewohnender Fledermäuse und Vögel. Autorzy wykorzystali literaturę, doświadczenia z prac prowadzonych przy budynkach oraz informacje o zastosowanych działaniach ochronnych. Publikacja nie jest podręcznikiem zwalczania kołatka czy spuszczela, pokazuje jednak, że ochrona nietoperzy coraz częściej jest uwzględniana już podczas planowania remontów i modernizacji budynków (Frank i in. 2025).
EUROBATS również od wielu lat traktuje środki ochrony drewna jako problem wymagający uwzględnienia przy ochronie schronień. Specjalna grupa robocza poświęcona temu zagadnieniu zakończyła swoje prace Rezolucją 4.5, ale sama potrzeba poszukiwania rozwiązań ograniczających ryzyko dla nietoperzy pozostała aktualna.
Zmieniają się preparaty, rozwijane są metody bezbiocydowe, a w przypadku kołatka pojawiła się również możliwość zwalczania biologicznego. Jednocześnie doświadczenia z historycznych budynków przesuwają uwagę z rutynowego zabezpieczania całych konstrukcji w stronę dokładnego rozpoznania problemu i ograniczania zabiegów do miejsc, w których rzeczywiście są potrzebne.
Nie ma jednej metody odpowiedniej dla każdego budynku, każdego owada i każdego schronienia nietoperzy. Coraz wyraźniejszy jest natomiast kierunek: najpierw rozpoznać owada i ocenić stan drewna, równocześnie sprawdzić sposób wykorzystywania budynku przez nietoperze, a dopiero potem wybrać metodę ingerencji.
Otwory w starych belkach nie są jeszcze wskazaniem do opryskania całego strychu. Najpierw trzeba wiedzieć, co dzieje się wewnątrz drewna i kto korzysta z przestrzeni pod dachem.
Literatura i źródła
Auer J., Opitz C., Kassel A. 2021. A new biological method to control Anobium punctatum, by using the parasitoid wasp Spathius exarator. „Journal of Applied Entomology” 145: 73–81. DOI: 10.1111/jen.12809.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jen.12809
EUROBATS. Resolution 4.5. Guidelines for the Use of Remedial Timber Treatment.
https://www.eurobats.org/guidelines-use-remedial-timber-treatment
EUROBATS. Protection of overground roosts for bats. Publication Series No. 4, 3rd edition.
https://www.eurobats.org/publications/eurobats_publication_series
Fennert E.-M., Schumacher P., Biebl S. 2013. Bekämpfung des Hausbocks Hylotrupes bajulus (L.) durch Hitze – neue Randbedingungen. „Holztechnologie” 54(1): 16–20.
Fleischmann D., Hennen I.C., Meinhardt J., Biedermann M., Karst I., Niewisch H., Schorcht W., Hellmann M. 2016. Historische Gebäude als biodiverser Lebensraum und Objekt der Denkmalpflege. Abschlussbericht, DBU AZ 31386.
https://opac.dbu.de/ab/DBU-Abschlussbericht-AZ-31386.pdf
Frank T., Kobelt K., Heuser R., Kästner T., Porschien B., Roßner M., Roßner S., Meisel F., Schmidt C. 2025. Schutz gebäudebewohnender Fledermäuse und Vögel. Schriftenreihe des LfULG, Heft 22/2025, 619 s.
https://publikationen.sachsen.de/bdb/artikel/49133
Historic England. 2021. Timber Treatments and Pest Control.
https://historicengland.org.uk/advice/technical-advice/buildings/building-works-and-bats/timber-treatments-and-pest-control/
Natural England. 2013. Bat roosts: use of chemical pest control products and timber treatments in or near them.
https://www.gov.uk/guidance/bat-roosts-use-of-chemical-pest-control-products-and-timber-treatments-in-or-near-them
Natural England. 2020. Bat roosts: insecticides and timber treatments.
https://www.gov.uk/government/publications/bat-roosts-insecticides-and-timber-treatments
Natural England. 2020. Timber treatment products suitable for use in or near bat roosts.
https://www.gov.uk/government/publications/bat-roosts-insecticides-and-timber-treatments/timber-treatment-products-suitable-for-use-in-or-near-bat-roosts
Société Française pour l’Étude et la Protection des Mammifères (SFEPM). Opération Refuge pour les chauves-souris.
https://www.sfepm.org/operation-refuge-pour-les-chauves-souris.html
Umweltbundesamt. Holzschutzmittel – Bekämpfender Holzschutz ohne Biozide.
https://www.umweltbundesamt.de/holzschutzmittel
Projekt opisany w artykule
Deutsche Bundesstiftung Umwelt – Historische Gebäude als biodiverser Lebensraum und Objekt der Denkmalpflege, AZ 31386.
Opis projektu:
https://www.dbu.de/projektbeispiele/leitfaden-fuer-fledermaeuse-in-historischen-gebaeuden/
Raport końcowy:
https://opac.dbu.de/ab/DBU-Abschlussbericht-AZ-31386.pdf
Nowsze niemieckie opracowanie
Frank T. i in. 2025. Schutz gebäudebewohnender Fledermäuse und Vögel.
https://publikationen.sachsen.de/bdb/artikel/49133
