Wieczór. Z otworu w starym dębie wylatuje kilkaset nietoperzy. W ciemności wyglądają niemal identycznie. Dla ludzkiego oka to anonimowy tłum. Dla nich samych – już nie. Każdy zna swoich sąsiadów, rozpoznaje ich głosy i wie, z kim warto spędzić kolejną noc.
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu naukowcy byli przekonani, że kolonie nietoperzy to jedynie przypadkowe zbiorowiska zwierząt korzystających z tej samej kryjówki. Dopiero długotrwałe obserwacje pokazały, że pod pozornym chaosem kryje się dobrze zorganizowana społeczność.
Przełom przyniosły badania nocka Bechsteina (Myotis bechsteinii). Samice tego leśnego gatunku niemal codziennie zmieniają dziuple. Cała kolonia przenosi się z jednego schronienia do drugiego, a skład grup stale się miesza. Wydawałoby się, że w takich warunkach nie ma szans na trwałe znajomości.
A jednak są.
Gerald Kerth, Nils Perony i Frank Schweitzer przez pięć lat śledzili dwie kolonie tych nietoperzy. Wyniki opublikowane w Proceedings of the Royal Society B pokazały, że samice regularnie wybierają towarzystwo tych samych osobników. W jednej z kolonii naukowcy odkryli nawet dwie stabilne grupy utrzymujące swoje relacje przez cały okres badań (Kerth, Perony i Schweitzer 2011).
To był moment, w którym zaczęto patrzeć na kolonie nietoperzy zupełnie inaczej. Nie jak na przypadkowe zgromadzenie zwierząt, lecz jak na społeczność zbudowaną z trwałych relacji.
Kolejne lata przyniosły następne odkrycia. Gerald Kerth wykazał, że samice pozostają w tych samych koloniach przez większość życia. Wspólnie wychowują młode, razem zmieniają kryjówki i korzystają z doświadczenia innych członków grupy. Takie więzi zwiększają szanse przeżycia i pomagają szybciej odnajdywać nowe schronienia (Kerth i van Schaik 2011).
Naukowcy odkryli również coś jeszcze. Nietoperze potrafią przekazywać sobie informacje o nowych kryjówkach. Badania Geralda Kertha i Barbary Reckardt pokazały, że samice świadomie informują swoje współtowarzyszki o odnalezionych dziuplach (Kerth i Reckardt 2006). W kolonii wiedza nie pozostaje tajemnicą jednego zwierzęcia.
Pozostawało jednak pytanie: skąd wiedzą, z kim rozmawiają?
Odpowiedź przyszła z lasów Ameryki Środkowej. Niewielki nietoperz Thyroptera tricolor każdego dnia musi znaleźć nowy zwinięty liść, który posłuży za schronienie. Gloriana Chaverri, Erin Gillam i Thomas Kunz odkryli, że zwierzęta porozumiewają się specjalnymi sygnałami. Jeden osobnik pyta o wolną kryjówkę, drugi odpowiada, wskazując jej położenie, a reszta grupy natychmiast dolatuje na miejsce (Chaverri, Gillam i Kunz 2010).
Analiza tych sygnałów wykazała, że każdy z nich zawiera indywidualne cechy akustyczne. Innymi słowy – każdy nietoperz ma własny „głos”, który pozwala rozpoznać go wśród innych członków kolonii (Gillam i Chaverri 2012).
Przegląd badań opublikowany w Biological Reviews pokazał, że podobne sygnały społeczne występują u wielu gatunków. Służą utrzymywaniu kontaktu, odnajdywaniu młodych i przekazywaniu informacji o schronieniach (Chaverri i wsp. 2018).
Czy zatem nietoperze się przyjaźnią?
Naukowcy podchodzą do tego ostrożnie. Nie używają słowa „przyjaźń”, lecz mówią o długotrwałych więziach społecznych (long-term social bonds). Nie zmienia to faktu, że coraz więcej badań pokazuje, iż niewielkie nocne ssaki potrafią rozpoznawać swoich partnerów, utrzymywać z nimi wieloletnie relacje i współpracować dla dobra całej kolonii.
A kiedy następnym razem o zmierzchu zobaczymy wirującą chmurę nietoperzy, warto pamiętać, że nie obserwujemy anonimowego tłumu. Przed naszymi oczami przelatuje społeczność, w której każdy ma swoich sprawdzonych towarzyszy.
Fot. Nocek Bechsteina. Autor zdjęcia Maurycy Ignaczak
Źródła
• Kerth G., Perony N., Schweitzer F. (2011). Bats are able to maintain long-term social relationships despite the high fission–fusion dynamics of their groups. Proceedings of the Royal Society B.
• Kerth G., van Schaik J. (2011). Causes and consequences of living in closed societies: lessons from a long-term socio-genetic study on Bechstein’s bats. Molecular Ecology.
• Kerth G., Reckardt K. (2006). Information transfer about roosts in female Bechstein’s bats (Myotis bechsteinii).
• Chaverri G., Gillam E.H., Kunz T.H. (2010). Social calls used by a leaf-roosting bat to signal location. Biology Letters.
• Gillam E.H., Chaverri G. (2012). Strong individual signatures and weaker group signatures in contact calls of the leaf-roosting bat Thyroptera tricolor. Animal Behaviour.
• Chaverri G., Ancillotto L., Russo D. i wsp. (2018). Social communication in bats. Biological Reviews.
