Pierwszym krokiem do polubienia nietoperzy może być udział w Nocy Nietoperzy. Wieczorny spacer, obserwowanie polujących zwierząt i słuchanie ich głosów za pomocą detektora pozwalają zobaczyć w nich fascynujących sąsiadów, a nie tylko szybko przemykające cienie. Podczas takiego spotkania można dowiedzieć się, gdzie nietoperze odpoczywają, czym się żywią i jak wiele różnych gatunków występuje w naszym otoczeniu.
Polubienie nietoperzy ma znaczenie dla ich ochrony. Badania pokazują, że sposób postrzegania zwierząt wpływa na gotowość do podejmowania działań na ich rzecz, a zdobywanie wiedzy o nietoperzach poprawia nastawienie do nich (Knight, 2008; Hoffmaster i in., 2016). Podobne rezultaty przyniosły badania uczestników projektu nauki obywatelskiej poświęconego miejskim nietoperzom. Osoby, które poznawały ich życie i brały udział w obserwacjach, wiedziały o nich więcej i odnosiły się do nich przychylniej (Greving i in., 2022). Noc Nietoperzy może więc zapoczątkować uważniejsze przyglądanie się nocnej przyrodzie i uwzględnianie potrzeb nietoperzy w codziennych decyzjach.
Każdy z nas może pomóc, pozostawiając nietoperzom trochę ciemności. Nie trzeba rezygnować z oświetlenia potrzebnego przy wejściu do domu czy na drodze, lecz warto wyłączać lampy, gdy nie są używane, ograniczać ich liczbę oraz kierować światło wyłącznie w dół. Jeśli oświetlenie jest konieczne, nietoperzom zwykle mniej przeszkadza światło o niewielkim natężeniu i ciepłej, bursztynowej barwie niż światło białe, zielone lub niebieskawe. Powinno ono oświetlać tylko potrzebną powierzchnię, bez rozpraszania się na korony drzew, wodę i sąsiednią roślinność. Żadna barwa światła nie jest całkowicie obojętna dla wszystkich gatunków, dlatego najlepszym rozwiązaniem pozostaje naturalna ciemność. Szczególnie ważne jest, aby nie oświetlać wylotów ze schronień, szpalerów drzew, brzegów stawów i pasów zieleni, którymi nietoperze przemieszczają się pomiędzy kryjówkami a miejscami żerowania (Spoelstra i in., 2017; Voigt i in., 2018).
Nawet niewielki ogród, ogródek działkowy albo balkon może stać się częścią nocnej stołówki. Nietoperze występujące w Polsce żywią się bezkręgowcami, dlatego służą im miejsca bogate w ćmy, chrząszcze, muchówki i inne nocne owady. Pomagają rodzime rośliny, kwiaty rozwijające się lub pachnące wieczorem, krzewy, drzewa oraz fragmenty rzadziej koszonej roślinności. Ważne jest również ograniczenie stosowania środków owadobójczych. Ogród nie musi być idealnie uporządkowany — mozaika trawnika, rabat, krzewów i drzew zapewnia znacznie więcej pokarmu niż krótko skoszona murawa.
Cennym miejscem żerowania może być niewielkie oczko wodne. Nietoperze przylatują nad wodę, aby pić i polować na owady. Najlepiej, jeśli część lustra wody pozostaje wolna od gęstej roślinności, dzięki czemu zwierzę może podlecieć nisko i zaczerpnąć wodę w locie. Zbiornik powinien mieć również łagodny brzeg albo inne rozwiązanie umożliwiające wydostanie się z niego drobnym zwierzętom.
Ogromne znaczenie mają stare drzewa. Dziuple, pęknięcia, odstająca kora i wąskie szczeliny mogą służyć nietoperzom jako dzienne kryjówki. Zachowanie dojrzałego drzewa w ogrodzie, na podwórku, osiedlu lub w parku bywa skuteczniejszą pomocą niż zawieszenie kilku skrzynek. Możemy zwrócić uwagę właściciela albo zarządcy terenu na wartość takiego drzewa i zaproponować jego dokładną ocenę. Czasami możliwe jest zabezpieczenie korony albo pozostawienie fragmentu pnia zamiast usunięcia całego drzewa.
Nietoperzom służą także aleje, żywopłoty, miedze, zakrzewione rowy oraz pasy roślinności nad strumieniami. Łączą one miejsca odpoczynku z żerowiskami. Dla lecącego nietoperza są zarazem drogowskazem, osłoną i miejscem obfitującym w owady. Zachowanie starej alei, dosadzenie brakujących drzew czy pozostawienie krzewów przy drodze może stworzyć ciągłą trasę pomiędzy domami, ogrodami, sadami, stawami i lasem.
Szczególną wartość mają tradycyjne sady. Stare owocowe drzewa oferują dziuple i szczeliny, a zróżnicowana roślinność podtrzymuje bogactwo owadów. Pomocne jest pozostawianie części nieskoszonej murawy, ograniczenie oprysków oraz sadzenie nowych drzew, zanim najstarsze zakończą swoje życie. W ten sposób młode drzewa mogą z czasem przejąć rolę tych, które obecnie dostarczają nietoperzom schronień.
Równie ważne są budynki. Nietoperze mogą ukrywać się pod pokryciem dachowym, za deskami elewacji, w szczelinach ścian oraz na strychach. Przed ociepleniem domu, wymianą dachu lub zamknięciem otworów warto sprawdzić, czy budynek nie jest przez nie wykorzystywany. Takie rozpoznanie powinno zostać przeprowadzone odpowiednio wcześnie. Pozwala ono dobrać termin i sposób wykonania prac, zachować używane wloty albo przygotować bezpieczne schronienia zastępcze. Wszystkie występujące w Polsce gatunki nietoperzy są objęte ochroną.
Na strychu i w piwnicy zwróćmy uwagę na otwarte wiadra, wazony, słoiki oraz inne naczynia o gładkich, pionowych ściankach. Nietoperz może do nich wpaść i nie zdołać się wydostać. Takie przedmioty najlepiej odwrócić dnem do góry, przykryć albo ustawić tak, aby nie tworzyły pułapki. Warto również zabezpieczyć głębokie zbiorniki z wodą.
Jeżeli zimą zauważymy nietoperza w piwnicy, pozwólmy mu spokojnie doczekać wiosny. Nie dotykajmy go, nie oświetlajmy, nie ogrzewajmy pomieszczenia i nie próbujmy przenosić zwierzęcia. Podczas hibernacji nietoperz korzysta z zapasów tłuszczu zgromadzonych jesienią, a każde niepotrzebne przebudzenie oznacza dodatkowy wydatek energii. Pozwólmy mu swobodnie wisieć albo pozostawać w wybranej szczelinie. Zachowajmy spokój, ograniczmy hałas i nie zmieniajmy panującej w piwnicy temperatury. Wiosną nietoperz sam opuści zimowe schronienie.
Skrzynkę dla nietoperzy można zawiesić na budynku lub drzewie, ale powinna być ona uzupełnieniem naturalnych schronień, a nie ich zamiennikiem. Trzeba wybrać trwały model o odpowiednio wąskim wlocie i szorstkim wnętrzu oraz umieścić go wysoko, z zapewnionym swobodnym dolotem. Nietoperzy nie wolno łapać i wkładać do skrzynki — same ją odnajdą, choć czasami zajmuje im to kilka sezonów. Dobrym rozwiązaniem jest zawieszenie kilku skrzynek o różnej ekspozycji na słońce, aby zwierzęta mogły wybierać schronienie o odpowiedniej temperaturze.
Pod koniec lata nietoperze częściej niż w innych porach roku wlatują do mieszkań. W sierpniu rozpadają się kolonie rozrodcze, a młode osobniki rozpoczynają samodzielne życie. Poznają otoczenie i szukają schronień, w których mogłyby bezpiecznie spędzić dzień. Sprawdzają szczeliny pod dachami i parapetami, otwory w elewacjach oraz inne zakamarki budynków. Otwarte lub uchylone okno może wyglądać jak wejście do kolejnej kryjówki. Nietoperz nie wie, że za nim znajduje się pokój. Wlatuje do środka, a następnie krąży pod sufitem, próbując odnaleźć drogę powrotną. Zjawisko to jest szczególnie częste u młodych karlików malutkich (Pipistrellus pipistrellus) i nasila się od końca lipca, przez sierpień, aż do września (Kaňuch i in., 2019).
Jeśli nietoperz wieczorem wleci do mieszkania, przede wszystkim zachowajmy spokój. Zamknijmy drzwi do pozostałych pomieszczeń, wyprowadźmy z pokoju psa lub kota, zgaśmy światło, szeroko otwórzmy okno oraz odsuńmy firanki i zasłony. Następnie stańmy pod ścianą albo wyjdźmy z pokoju. Nietoperz zazwyczaj po kilku minutach sam odnajdzie drogę na zewnątrz. Nie należy go gonić, strącać ani wymachiwać ręcznikiem.
Jeżeli w pomieszczeniu znajdzie się kilka nietoperzy, przyczyna może być podobna. Osobnik, który nie potrafi wydostać się z budynku, może wydawać głosy socjalne słyszane przez inne nietoperze. Przelatujące w pobliżu zwierzęta interesują się odgłosami swoich pobratymców i również wlatują przez otwarte okno. W ten sposób pomyłka jednego nietoperza może doprowadzić do pojawienia się całej grupy. Wówczas także należy zamknąć drzwi do innych pomieszczeń, zgasić światło, szeroko otworzyć okna i zapewnić zwierzętom czas oraz swobodną drogę wylotu.
Jeżeli nietoperz usiądzie na ścianie, firance lub podłodze i nie odlatuje, nie dotykajmy go gołą ręką. Możemy nakryć go kartonowym pudełkiem, a następnie ostrożnie wsunąć pod spód sztywną tekturę. Pudełko powinno mieć niewielkie otwory umożliwiające dopływ powietrza. Zdrowego i aktywnego nietoperza można po zmroku wypuścić, przykładając otwarte pudełko do pnia drzewa lub ściany budynku, w miejscu niedostępnym dla kotów. Nie należy podrzucać go w powietrze.
Jeśli zwierzę jest ranne, bardzo osłabione albo nie potrafi odlecieć, pozostawiamy je w zamkniętym pudełku z otworami i kawałkiem miękkiej tkaniny. Można włożyć do środka płytkie naczynko z niewielką ilością wody. Następnie kontaktujemy się z Ogólnopolskim Towarzystwem Ochrony Nietoperzy (OTON) lub Polskim Towarzystwem Ochrony Przyrody „Salamandra”, aby uzyskać pomoc w dalszym postępowaniu.
Nietoperz może ugryźć, gdy jest przestraszony i próbuje się bronić, dlatego nie wolno chwytać go gołą dłonią. Przy przenoszeniu należy używać grubych rękawic. Jeżeli dojdzie do ugryzienia lub zadrapania, ranę trzeba dokładnie umyć wodą z mydłem i skontaktować się z lekarzem.
Pomagać można również bez własnego ogrodu czy gospodarstwa. Można zgłaszać obserwacje, wspierać organizacje zajmujące się ochroną nietoperzy i zachęcać zarządców osiedli, parków oraz innych terenów do zachowania drzew i ograniczenia zbędnego oświetlenia. Można też opowiadać o nietoperzach dzieciom, sąsiadom i znajomym, pokazywać ich wieczorne loty oraz dzielić się sprawdzonymi informacjami.
Nie trzeba wykonywać wszystkich tych działań naraz. Jedna nocna lampa wyłączona po zakończeniu dnia, jedno zachowane drzewo, odwrócone do góry dnem wiadro, fragment kwietnej roślinności, spokojna piwnica albo dobrze zaplanowany remont mogą mieć znaczenie.
Ochrona nietoperzy zaczyna się w chwili, gdy przestają być anonimowymi cieniami na wieczornym niebie, a stają się interesującymi sąsiadami, dla których chcemy pozostawić trochę miejsca.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Greving H., Bruckermann T., Schumann A., Straka T.M., Kimmerle J. (2022). Improving attitudes and knowledge in a citizen science project about urban bat ecology. Ecology and Society, 27(2), 24.
Hoffmaster E., Vonk J., Mies R. (2016). Education to Action: Improving Public Perception of Bats. Animals, 6(1), 6.
Kaňuch P., Fornůsková A., Bartonička T., Bryndová M., Řehák Z. (2019). Spatiotemporal pattern in the autumn invasion behaviour of the common pipistrelle, Pipistrellus pipistrellus: Review with a case study. Mammalian Biology, 97, 13–21.
Knight A.J. (2008). “Bats, snakes and spiders, Oh my!” How aesthetic and negativistic attitudes, and other concepts predict support for species protection. Journal of Environmental Psychology, 28(1), 94–103.
Kyheröinen E.M. i in. (2019). Guidance on the conservation and management of critical feeding areas and commuting routes for bats. EUROBATS Publication Series No. 9. UNEP/EUROBATS Secretariat, Bonn.
Spoelstra K. i in. (2017). Response of bats to light with different spectra: light-shy and agile bat presence is affected by white and green, but not red light. Proceedings of the Royal Society B, 284, 20170075.
Voigt C.C. i in. (2018). Guidelines for consideration of bats in lighting projects. EUROBATS Publication Series No. 8. UNEP/EUROBATS Secretariat, Bonn.
