Sekret nocnych lotników. Jak nietoperze piją wodę, nie przerywając lotu?
Zapada zmrok. Nad spokojną taflą stawu pojawiają się pierwsze sylwetki nietoperzy. Lecą szybko, niemal muskając powierzchnię wody. Przez ułamek sekundy jeden z nich opuszcza głowę, dotyka pyskiem tafli i natychmiast wzbija się wyżej. Nie zatrzymuje się ani na moment. To nie efekt przypadku, lecz precyzyjnie wypracowana strategia, którą naukowcy od lat próbują zrozumieć (Griffiths, 2013; Russo i wsp., 2016).
Większość ssaków podchodzi do brzegu i pije spokojnie z powierzchni zbiornika. Nietoperze robią to zupełnie inaczej. Wodę pobierają najczęściej w locie, wykonując błyskawiczny manewr tuż nad taflą. Wszystko trwa krócej niż sekundę, a zwierzę niemal natychmiast wraca na poprzednią wysokość (Griffiths, 2013).
Jak odnajdują wodę w ciemności? Odpowiedzią jest echolokacja. Nietoperz wysyła serię krótkich ultradźwięków i analizuje echo odbijające się od otoczenia. Gładka powierzchnia wody odbija fale akustyczne w bardzo charakterystyczny sposób, dzięki czemu zwierzę bez trudu rozpoznaje miejsce, w którym może się napić (Greif i Siemers, 2010).
Sam moment pobierania wody przypomina perfekcyjnie zsynchronizowaną akrobację. Gdy nietoperz zbliża się do tafli, zwiększa częstotliwość wysyłanych sygnałów echolokacyjnych, opuszcza głowę i dotyka powierzchni pyskiem lub językiem. Zaraz potem ponownie nabiera wysokości i kontynuuje lot, jakby nic się nie wydarzyło (Griffiths, 2013).
Naukowcy odkryli również, że podczas tego manewru zwierzęta emitują charakterystyczne serie ultradźwięków określane jako drinking buzzes. Są one wyraźnie inne niż sygnały wykorzystywane podczas chwytania owadów, co sugeruje, że picie w locie wymaga od nietoperzy odrębnego programu zachowań i niezwykle precyzyjnej kontroli ruchu (Russo i wsp., 2016).
Jeszcze bardziej zaskakujące wyniki przyniosły badania terenowe Russo, Cistrone i Jonesa (2012). Badacze rozłożyli w środowisku przezroczyste płyty z pleksi, które odbijały ultradźwięki niemal identycznie jak spokojna tafla wody. Nietoperze wielokrotnie próbowały napić się z ich powierzchni, choć nie było tam ani jednej kropli. Eksperyment pokazał, że dla tych ssaków najważniejszym źródłem informacji jest echolokacja, a nie obraz odbierany przez oczy.
Dlaczego nietoperze nie lądują po prostu na brzegu? Odpowiedź jest prosta – byłoby to znacznie bardziej ryzykowne. Wiele gatunków porusza się po ziemi bardzo niezdarnie, dlatego lądowanie zwiększałoby ryzyko ataku drapieżników i utrudniało ponowny start. Pobieranie wody bez przerywania lotu pozwala ograniczyć zagrożenie i jednocześnie oszczędzać energię (Griffiths, 2013; Russo i wsp., 2016).
Choć cały manewr trwa krócej niż sekundę, stanowi jeden z najbardziej imponujących przykładów przystosowania ssaków do życia w powietrzu. Wieloletnie badania pokazują, że echolokacja służy nietoperzom nie tylko do polowania, ale również do rozpoznawania zbiorników wodnych i wykonywania niezwykle precyzyjnych manewrów, dzięki którym mogą ugasić pragnienie bez zatrzymywania lotu (Greif i Siemers, 2010; Russo i wsp., 2012).
Fot. Gacek brunatny. Autor Maurycy Ignaczak
O autorze fotografii:
Maurycy Ignaczak jest polskim chiropterologiem i fotografem przyrody. Od ponad 30 lat zajmuje się badaniem i ochroną nietoperzy, prowadząc m.in. badania nad rojeniem i hibernacją tych ssaków w Jaskini Szachownica – jednym z najważniejszych zimowisk nietoperzy w Polsce. Jest autorem kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu chiropterologii oraz twórcą cenionej wystawy fotograficznej „Prawdziwa natura nietoperzy”.
Od wielu lat doskonali techniki fotografowania nietoperzy w locie, wykonując zdjęcia wyłącznie w naturalnym środowisku i na podstawie wymaganych zezwoleń. Jego fotografie są wykorzystywane w edukacji przyrodniczej, wystawach oraz publikacjach popularyzujących wiedzę o nietoperzach.
Literatura
Greif, S., & Siemers, B. M. (2010). Innate recognition of water bodies in echolocating bats. Nature Communications, 1, 107.
Griffiths, S. R. (2013). Echolocating bats emit terminal phase buzz calls while drinking on the wing. Behavioural Processes, 98, 58–60.
Russo, D., Cistrone, L., & Jones, G. (2012). Sensory Ecology of Water Detection by Bats: A Field Experiment. PLOS ONE, 7(10), e48144.
Russo, D., Ancillotto, L., Cistrone, L., & Korine, C. (2016). The Buzz of Drinking on the Wing in Echolocating Bats. Ethology, 122, 226–235.
