Nie są tak charyzmatyczne jak wilki, nie budzą zachwytu jak ptaki i często funkcjonują w naszej wyobraźni bardziej jako bohaterowie legend niż realni mieszkańcy ekosystemów. Tymczasem nauka pokazuje, że ich znaczenie jest znacznie większe, niż mogłoby się wydawać.
Każdej nocy wykonują pracę, której na pierwszy rzut oka nie zauważamy. Gatunki owadożerne zjadają ogromne ilości owadów, wśród nich także gatunki będące szkodnikami upraw. W ten sposób uczestniczą w naturalnym ograniczaniu ich liczebności.
Co dzieje się, kiedy nietoperzy zaczyna brakować?
Pokazują to wyniki badania opublikowanego w 2024 roku w czasopiśmie „Science”. Eyal G. Frank przeanalizował konsekwencje gwałtownego spadku liczebności nietoperzy w Ameryce Północnej po rozprzestrzenieniu się zespołu białego nosa – choroby wywoływanej przez grzyba Pseudogymnoascus destructans, atakującego nietoperze podczas hibernacji (Frank 2024).
Okazało się, że tam, gdzie populacje nietoperzy zostały dotknięte chorobą, rolnicy zaczęli częściej sięgać po insektycydy. Ich zużycie wzrosło średnio o 31,1 proc. Autor interpretuje ten wynik jako próbę zastąpienia naturalnej kontroli szkodników zapewnianej wcześniej przez nietoperze środkami chemicznymi (Frank 2024).
Na tym jednak analiza się nie kończyła. W hrabstwach dotkniętych wymieraniem nietoperzy śmiertelność niemowląt z przyczyn wewnętrznych wzrosła o 7,9 proc. Frank powiązał ten wynik ze wzrostem stosowania insektycydów. Badanie pokazuje więc niezwykły łańcuch zależności: choroba nietoperzy prowadzi do spadku ich liczebności, rolnicy zwiększają stosowanie środków owadobójczych, a konsekwencje mogą sięgać znacznie dalej niż pola uprawne (Frank 2024).
To jeden z tych przykładów, w których dopiero utrata zwierząt pozwala zobaczyć, jak wiele robiły, kiedy jeszcze były liczne. Nietoperze polujące nocą nad polami nie wystawiały rachunku za swoją pracę. Kiedy ich zabrakło, zastąpienie tej funkcji wymagało większego wykorzystania chemicznych środków ochrony roślin.
Ochrona nietoperzy może więc mieć znaczenie nie tylko dla zachowania różnorodności biologicznej. Pojawia się jednak kolejne pytanie: kto ma się nią zajmować?
Nie tylko naukowcy.
Pokazuje to przegląd „Citizen science for bat research and conservation: An international scoping review”, opublikowany w 2026 roku w czasopiśmie „Ecological Solutions and Evidence”. Kelly Sheldrick, Rochelle Steven i Patricia A. Fleming przeanalizowały 51 recenzowanych prac dotyczących wykorzystania nauki obywatelskiej w badaniach i ochronie nietoperzy, opublikowanych w latach 2014–2025 (Sheldrick i in. 2026).
Wolontariusze uczestniczą w różnych formach zbierania informacji o nietoperzach, a szczególnie dużą rolę odgrywa monitoring akustyczny. Spośród 51 analizowanych prac 32, czyli 63 proc., wykorzystywały właśnie metody akustyczne. Dzięki udziałowi wielu osób możliwe jest prowadzenie obserwacji na dużych obszarach i gromadzenie danych, których zebranie wyłącznie przez zawodowych badaczy byłoby znacznie trudniejsze (Sheldrick i in. 2026).
Nauka obywatelska może mieć jeszcze jeden wymiar. Autorzy przeglądu wskazują, że udział w takich projektach może zwiększać wiedzę o nietoperzach i społeczne wsparcie dla ich ochrony. Zwracają jednak uwagę, że wpływ projektów na uczestników oraz ich konkretne efekty ochronne nie były dotąd oceniane jednakowo we wszystkich badaniach (Sheldrick i in. 2026).
Być może właśnie tutaj znajduje się jedna z najważniejszych lekcji płynących z obu publikacji. Nietoperze pozostają dla większości z nas niemal niewidoczne. Wylatują po zmroku, polują, przemieszczają się i wracają do kryjówek, zanim zacznie się nasz dzień. Dopiero kiedy ich liczebność gwałtownie spada, zaczynamy dostrzegać funkcje, które pełniły.
Nietoperze nie są tylko elementem nocnego krajobrazu. Są częścią sieci zależności, od której – często nawet o tym nie wiedząc – sami jesteśmy zależni.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Frank E.G. (2024). The economic impacts of ecosystem disruptions: Costs from substituting biological pest control. Science, 385(6713), eadg0344. DOI: 10.1126/science.adg0344.
Sheldrick K., Steven R., Fleming P.A. (2026). Citizen science for bat research and conservation: An international scoping review. Ecological Solutions and Evidence, 7(1), e70225. DOI: 10.1002/2688-8319.70225.
