W świecie zwierząt trudno znaleźć bardziej wymowny przykład, jak wiele może znaczyć dobrze funkcjonująca rodzina i grono zaufanych przyjaciół. Choć słowo „wampir” od wieków budzi skojarzenia z samotnym, mrocznym stworzeniem, prawdziwe wampiry należą do najbardziej towarzyskich ssaków. W ich koloniach liczy się wzajemne zaufanie, pamięć o dawnych przysługach i gotowość do niesienia pomocy. To właśnie dlatego wampir zwyczajny (Desmodus rotundus) od ponad czterdziestu lat fascynuje biologów badających ewolucję współpracy i altruizmu (Wilkinson 1984; Carter i Wilkinson 2013).
Gdy zapada zmrok, z dziupli starego drzewa lub z ciemnej jaskini wylatuje pierwszy nietoperz. Za chwilę dołączają do niego kolejne. To nie przypadkowe zgromadzenie zwierząt. W kolonii są matki z córkami, siostry, dalsi krewni, ale również osobniki zupełnie ze sobą niespokrewnione. Łączy je jednak coś znacznie ważniejszego niż wspólne schronienie – wieloletnie relacje budowane każdego dnia.
Po nocnym żerowaniu nie wszystkie wracają najedzone. Dla wampira to sytuacja bardzo niebezpieczna. Ze względu na szybki metabolizm już dwie–trzy doby bez pokarmu mogą zakończyć się śmiercią. Właśnie dlatego w kolonii wykształcił się niezwykły system wzajemnej pomocy. Syty osobnik może zwrócić część świeżo pobranej krwi prosto do pyska głodnego towarzysza. Gerald Wilkinson opisał to zachowanie już w 1984 roku, a późniejsze badania wykazały, że pokarmem dzielą się nie tylko bliscy krewni, ale także niespokrewnione osobniki, które wcześniej wielokrotnie sobie pomagały (Wilkinson 1984; Carter i Wilkinson 2013).
Nie oznacza to jednak, że każdy może liczyć na taki dar. W świecie wampirów zaufanie buduje się powoli. Zanim dwa obce sobie nietoperze zaczną dzielić się pokarmem, przez wiele tygodni lub nawet miesięcy wzajemnie pielęgnują swoje futro. Delikatnie je czyszczą, usuwają pasożyty i odpoczywają blisko siebie. Carter i współpracownicy (2020) wykazali, że właśnie takie codzienne kontakty są początkiem rodzącej się przyjaźni. Dopiero później pojawia się gotowość do podzielenia się najcenniejszym zasobem – pokarmem.
To nie koniec zaskoczeń. W 2019 roku Simon Ripperger i współpracownicy wyposażyli wampiry w miniaturowe czujniki i obserwowali ich zachowanie po wypuszczeniu na wolność. Okazało się, że osobniki, które wcześniej zaprzyjaźniły się w niewoli, po powrocie do naturalnych kolonii nadal wyszukiwały się nawzajem. Wspólnie odpoczywały, pielęgnowały swoje futro i pomagały sobie podczas okresów głodu (Ripperger i in. 2019).
Badania Geralda Cartera i współpracowników pokazują, że pierwsze spotkanie dwóch nieznających się wcześniej wampirów niewiele mówi o ich przyszłości. O tym, czy zostaną bliskimi partnerami, decydują miesiące, a nawet lata wspólnych doświadczeń. Wzajemna pielęgnacja, częste kontakty i udzielana sobie pomoc stopniowo budują relację, która z czasem staje się silniejsza niż więzy pokrewieństwa. Autorzy wykazali, że historia wspólnych kontaktów znacznie lepiej przewiduje przyszłą współpracę niż pierwsze wrażenie po spotkaniu (Carter i in. 2024).
Kolonia wampirów przypomina więc społeczność opartą na zaufaniu. Młode uczą się od matek, samice tworzą wieloletnie grupy rodzinne, a obok więzi krewniaczych powstają trwałe przyjaźnie z osobnikami niespokrewnionymi. Badania wskazują również, że wampiry rozpoznają swoich partnerów po głosie i utrzymują z nimi kontakt za pomocą charakterystycznych dźwięków, co ułatwia odnajdywanie się w licznych koloniach (Carter i Wilkinson 2013).
Kiedy patrzy się na taką kolonię, trudno uwierzyć, że właśnie te niewielkie nietoperze stały się jednym z najważniejszych modeli badań nad ewolucją współpracy. Zwierzęta, które od stuleci były bohaterami mrocznych legend, pokazały naukowcom, że przyjaźń, pamięć o dawnych przysługach i wzajemna pomoc nie są wyłącznie domeną człowieka.
W rodzinie wampirów przetrwanie zależy od zaufania. A ono buduje się przez całe życie.
Zdjęcie: Wampir Desmodus rotundus. Autorka zdjęcia Katarzyna Thor
Katarzyna Thor – polska chiropterolog, popularyzatorka wiedzy o nietoperzach i autorka profilu Thor&Bats, czyli Thor w świecie zwierząt , poświęconego badaniom, ochronie i fotografii nietoperzy. W swojej działalności pokazuje kulisy pracy terenowej, rehabilitacji oraz codzienności związanej z poznawaniem tych niezwykłych ssaków.
Źródła
• Wilkinson G.S. 1984. Reciprocal food sharing in the vampire bat. Nature 308: 181–184.
• Wilkinson G.S. 1986. Social grooming in the common vampire bat. Animal Behaviour 34: 1880–1889.
• Carter G.G., Wilkinson G.S. 2013. Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassment. Proceedings of the Royal Society B 280.
•Carter G.G. i in. 2020. Development of new food-sharing relationships in vampire bats. Current Biology 30: 1275–1279.
•Ripperger S.P. i in. 2019. Vampire bats that cooperate in the lab maintain their social networks in the wild. Current Biology 29: 4139–4144.
•Carter G.G. i in. 2024. Long-term cooperative relationships among vampire bats are shaped by social history. Proceedings of the Royal Society B.
