Historia borowca olbrzymiego właśnie zyskała nowy rozdział. I to taki, którego nikt nie spodziewał się znaleźć… w galerii sztuki.
Przez ponad czterysta lat tysiące osób podziwiały obraz „Powietrze”, namalowany w 1611 roku przez flamandzkiego mistrza Jana Brueghela Starszego. Zachwycano się kunsztem artysty, bogactwem przedstawionych zwierząt i niezwykłą liczbą detali. Dopiero niedawno grupa hiszpańskich naukowców zwróciła uwagę na szczegół, który przez stulecia pozostawał niemal niezauważony. W prawym górnym rogu obrazu nietoperz trzyma w pysku ptaka.
Dla większości zwiedzających to jedynie fragment większej kompozycji. Dla chiropterologów stał się punktem wyjścia do niezwykłego odkrycia.
Badacze przeanalizowali sylwetkę zwierzęcia i doszli do wniosku, że artysta przedstawił borowca olbrzymiego (Nyctalus lasiopterus). To jedyny europejski gatunek nietoperza, u którego potwierdzono regularne polowanie na migrujące ptaki w locie. Wyniki swojej analizy opublikowali w 2026 roku na łamach *Proceedings of the National Academy of Sciences (Romero-Vidal i wsp., 2026).
Jeszcze kilkanaście lat temu taka historia wydawałaby się mało prawdopodobna. Przez długi czas uważano, że europejskie nietoperze żywią się wyłącznie owadami. Sytuacja zmieniła się, gdy hiszpańscy badacze zaczęli znajdować pióra w odchodach borowców olbrzymich (Ibáñez i wsp., 2001). Późniejsze analizy genetyczne wykazały, że należały one do migrujących ptaków wróblowych (Popa-Lisseanu i wsp., 2007). Dopiero badania z wykorzystaniem biologgerów i urządzeń telemetrycznych pozwoliły bezpośrednio potwierdzić, że borowce olbrzymie chwytają ptaki podczas nocnego lotu (de la Cruz i wsp., 2025).
To właśnie po tych odkryciach naukowcy ponownie przyjrzeli się obrazowi Jana Brueghela Starszego.
Na płótnie przedstawiono kilka nietoperzy, jednak tylko jeden trzyma w pysku ptaka. Zdaniem autorów publikacji jego cechy odpowiadają borowcowi olbrzymiemu. Badacze podkreślają, że przedstawienie to jest zgodne z dzisiejszą wiedzą o biologii tego gatunku. Nie twierdzą jednak, że malarz był świadkiem takiego polowania. Zwracają natomiast uwagę, że obraz może odzwierciedlać wiedzę przyrodniczą funkcjonującą już na początku XVII wieku.
Skąd Jan Brueghel Starszy mógł zaczerpnąć taką wiedzę? Tego nie wiadomo. Autorzy pracy przypuszczają, że mógł korzystać z obserwacji innych przyrodników lub osób zajmujących się zwierzętami. Samo polowanie borowców olbrzymich odbywa się nocą i wysoko nad ziemią, dlatego nawet współcześnie niezwykle trudno je zaobserwować.
To odkrycie pokazuje, że dzieła sztuki mogą być cennym źródłem informacji również dla biologów. Czasami obraz nie tylko zachwyca kunsztem wykonania, ale także zachowuje ślad dawnych obserwacji przyrody, które współczesna nauka potrafi właściwie odczytać dopiero po wielu stuleciach.
Czy Jan Brueghel Starszy naprawdę wiedział, że borowiec olbrzymi poluje na ptaki? Tego zapewne nigdy nie uda się rozstrzygnąć. Pewne jest jednak jedno – namalowany przez niego szczegół zwrócił uwagę naukowców i stał się inspiracją do fascynującej historii łączącej sztukę z chiropterologią.
Źródła informacji
* Romero-Vidal P. i wsp. (2026). *Natural history on canvas: Brueghel knew about bird-eating noctule bats*. *Proceedings of the National Academy of Sciences*.
* Ibáñez C. i wsp. (2001). Bird predation by the greater noctule bat (*Nyctalus lasiopterus*).
* Popa-Lisseanu A.G. i wsp. (2007). Molecular identification of bird remains in the diet of the greater noctule bat.
* de la Cruz i wsp. (2025). Badania telemetryczne i biologgery dokumentujące polowanie borowca olbrzymiego na migrujące ptaki.
