Na pustyni temperatura skał w ciągu dnia może przekraczać 50°C, a opady nie pojawiają się przez wiele miesięcy. W takich warunkach żyją dziesiątki gatunków nietoperzy. W opublikowanym w 2025 roku przeglądzie naukowcy przeanalizowali wyniki badań dotyczących 136 gatunków zamieszkujących suche i półsuche obszary świata. Pozwala to spojrzeć na pustynię z perspektywy zwierząt, które od milionów lat doskonalą sposoby radzenia sobie z niedoborem wody i wysoką temperaturą.
Największym wyzwaniem na pustyni jest brak wody. Nietoperze tracą ją podczas oddychania, lotu i usuwania produktów przemiany materii, dlatego wykształciły mechanizmy ograniczające jej straty. Ich nerki produkują silnie zagęszczony mocz, dzięki czemu organizm zatrzymuje więcej wody. Mniejsza jest również utrata wody przez skórę i drogi oddechowe. Badania opisane w publikacji pokazują, że przystosowania nie ograniczają się jedynie do pracy nerek. Pustynne nietoperze odzyskują więcej wody również w końcowym odcinku przewodu pokarmowego, dzięki czemu kał zawiera jej znacznie mniej niż u gatunków żyjących w wilgotniejszych środowiskach. Organizm potrafi także utrzymywać odpowiednią objętość krwi mimo postępującego odwodnienia. Dzięki temu układ krążenia może funkcjonować prawidłowo nawet wtedy, gdy dostęp do wody jest ograniczony.
Oszczędne gospodarowanie wodą wiąże się z ograniczeniem wydatków energetycznych. Gatunki żyjące na pustyniach są zazwyczaj niewielkie i charakteryzują się niższym podstawowym tempem metabolizmu niż wiele gatunków zamieszkujących wilgotniejsze środowiska. Zużywają mniej energii, a tym samym potrzebują mniej pokarmu. Jest to przystosowanie do środowiska, w którym liczba owadów zmienia się wraz z porą roku i warunkami pogodowymi.
Kiedy pożywienia jest mało lub warunki stają się szczególnie trudne, wiele gatunków wykorzystuje torpor. Temperatura ciała obniża się, serce bije wolniej, a tempo przemiany materii wyraźnie spada. Zmniejsza się dzięki temu zarówno zużycie energii, jak i ilość traconej wody. Autorzy przeglądu zwracają uwagę, że pustynne nietoperze mogą wchodzić w torpor również przy wyższych temperaturach otoczenia niż gatunki żyjące w chłodniejszych i bardziej wilgotnych regionach.
Na pustyni źródła wody i miejsca obfitujące w owady są od siebie znacznie oddalone. Wiele gatunków regularnie pokonuje podczas jednej nocy kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt kilometrów. Ułatwiają to długie i stosunkowo wąskie skrzydła, które zmniejszają koszt energetyczny lotu i pozwalają sprawnie przemieszczać się między kryjówkami, wodopojami i żerowiskami.
Dzień nietoperze spędzają w miejscach, gdzie temperatura i wilgotność są bardziej stabilne niż na otwartej przestrzeni. Wykorzystują szczeliny skalne, jaskinie, opuszczone budowle oraz stare kopalnie. Takie kryjówki ograniczają nagrzewanie organizmu i zmniejszają utratę wody. Badania pokazują również, że wiele pustynnych gatunków lepiej toleruje wysokie temperatury panujące w kryjówkach niż ich krewni zamieszkujący obszary o łagodniejszym klimacie.
Badania pokazują, że przystosowanie do życia na pustyni nie opiera się na jednej cesze. O powodzeniu decyduje połączenie wielu mechanizmów działających jednocześnie. Wydajne gospodarowanie wodą, oszczędny metabolizm, wykorzystywanie torporu, odpowiedni dobór kryjówek oraz zdolność pokonywania dużych odległości pozwoliły nietoperzom zasiedlić pustynie Afryki, Azji, Australii oraz obu Ameryk. Przegląd opublikowany w *Mammal Review* pokazuje, że właśnie połączenie tych przystosowań umożliwiło im funkcjonowanie w jednym z najbardziej wymagających środowisk na Ziemi.
Fot. Sudan. Autor Andrzej Węgiel
Źródło:
Conenna I., Muñoz-Garcia A., Korine C. (2025). *Physiological and Behavioural Strategies of Bats From Arid Environments*. *Mammal Review*, 55(4). DOI: 10.1111/mam.70005.
