Kiedy zimą zaglądamy do jaskiń, schronów czy starych piwnic, nietoperze wyglądają jak niewielkie, puszyste kule zawieszone pod stropem. Kilka miesięcy później te same zwierzęta z niezwykłą zwrotnością polują nad lasami i jeziorami. Mało kto zastanawia się, czy przez cały rok noszą tę samą okrywę włosową. Okazuje się, że podobnie jak wiele innych ssaków, również nietoperze przechodzą sezonową wymianę sierści. To zjawisko jest jednak znacznie słabiej poznane niż linienie u innych grup zwierząt.
Jednym z najważniejszych opracowań poświęconych temu zagadnieniu jest praca Erin E. Fraser, Freda J. Longstaffe’a i M. Brocka Fentona pt. Moulting matters: the importance of understanding moulting cycles in bats when using fur for endogenous marker analysis, opublikowana w 2013 roku w Canadian Journal of Zoology. Autorzy przeanalizowali wyniki badań prowadzonych na wielu gatunkach nietoperzy z różnych części świata i wykazali, że u większości gatunków żyjących w strefie umiarkowanej nowe futro wyrasta raz w roku, najczęściej od późnego lata do jesieni. Zwrócili jednocześnie uwagę, że dokładny termin linienia zależy od gatunku, wieku oraz płci zwierzęcia.
Moment wymiany sierści zbiega się z okresem, kiedy kończy się wychów młodych, a dorosłe nietoperze zaczynają intensywnie żerować przed zimą. Jak opisują Fraser i współautorzy (2013), wytworzenie nowego futra wymaga dużych nakładów energii, dlatego organizm rozpoczyna ten proces wtedy, gdy owadów jest jeszcze pod dostatkiem, a zwierzę może jednocześnie odbudowywać zapasy tłuszczu potrzebne do przetrwania hibernacji.
Badacze zauważyli również, że świeżo wyrośnięta sierść często różni się wyglądem od starej. Fraser, Longstaffe i Fenton (2013) opisują, że nowe futro jest zwykle ciemniejsze i bardziej lśniące, natomiast włosy noszone przez wiele miesięcy stają się jaśniejsze i bardziej zużyte pod wpływem promieniowania słonecznego oraz codziennej aktywności. Zmienia się także pigmentacja skóry, co pozwala naukowcom określić, na jakim etapie linienia znajduje się dany osobnik.
Nie wszystkie nietoperze przechodzą ten proces w tym samym czasie. Z analizy Fraser i współautorów (2013) wynika, że samce wielu gatunków rozpoczynają wymianę sierści wcześniej niż samice. U samic linienie często rozpoczyna się dopiero po zakończeniu karmienia młodych mlekiem. Autorzy opisują również, że u wielu gatunków nowe włosy najpierw pojawiają się na grzbiecie, a dopiero później na spodniej stronie ciała.
Futro nietoperza pełni znacznie więcej funkcji niż tylko ochronę przed chłodem. W doświadczeniach opublikowanych w 2011 roku na łamach Proceedings of the National Academy of Sciences Susanne Sterbing-D’Angelo i współpracownicy wykazali, że drobne włosy znajdujące się na błonach lotnych działają jak niezwykle czułe mechanoreceptory. Rejestrują zmiany przepływu powietrza wokół skrzydeł i przekazują informacje do układu nerwowego, pomagając nietoperzom wykonywać precyzyjne manewry podczas lotu.
Dla chiropterologów stan futra jest cennym źródłem informacji. Fraser i współautorzy (2013) podkreślają, że analiza barwy, gęstości oraz stopnia zaawansowania linienia pomaga określić wiek zwierzęcia, etap jego cyklu życiowego, a także właściwie interpretować wyniki badań wykorzystujących włosy do analiz izotopowych, dzięki którym można śledzić migracje nietoperzy.
Sezonowa wymiana sierści pozostaje niemal niewidoczna dla osób obserwujących nietoperze w terenie, ale jest kolejnym dowodem na niezwykłą precyzję, z jaką organizm tych ssaków dostosowuje się do zmieniających się pór roku. Nowe futro nie tylko lepiej chroni przed zimowym chłodem, lecz także odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu zmysłów i pozwala naukowcom lepiej poznawać życie jednych z najbardziej tajemniczych ssaków Europy.
Źródła:
- Fraser E.E., Longstaffe F.J., Fenton M.B. (2013). Moulting matters: the importance of understanding moulting cycles in bats when using fur for endogenous marker analysis. Canadian Journal of Zoology, 91(8), 533–544.
- Sterbing-D’Angelo S.J. i wsp. (2011). Bat wing sensors support flight control. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).
- Bats of Britain and Europe.
