Kiedy po zachodzie słońca cichnie ptasi śpiew, wielu z nas ma wrażenie, że las pogrąża się w ciszy. To tylko złudzenie. W tym samym czasie rozpoczyna się koncert, którego ludzkie ucho niemal nigdy nie usłyszy. Nad koronami drzew, wzdłuż leśnych dróg i wokół starych dziupli nietoperze prowadzą ożywione rozmowy, nawołują się, ostrzegają, zalecają do siebie, a niektóre gatunki wykonują nawet złożone pieśni. Dopiero rozwój detektorów ultradźwiękowych i nowoczesnych metod analizy dźwięku pozwolił naukowcom odkryć, jak bogaty jest ich świat akustyczny.
Przez dziesięciolecia sądzono, że nietoperze wydają dwa rodzaje dźwięków – ultradźwięki wykorzystywane do echolokacji oraz proste głosy kontaktowe. Dopiero badania prowadzone w ostatnich latach pokazały, że obraz ten jest znacznie bardziej skomplikowany. W przeglądzie opublikowanym w Journal of Comparative Physiology A Michael Smotherman i współpracownicy wykazali, że u wielu gatunków występują złożone wokalizacje spełniające kryteria pieśni. Składają się one z powtarzalnych sekwencji różnych sylab, mają charakterystyczną strukturę i są wykorzystywane przede wszystkim podczas zalotów (Smotherman i in., 2016).
Jednym z najlepiej poznanych śpiewających nietoperzy jest Saccopteryx bilineata (występujący w Ameryce Środkowej i północnej części Ameryki Południowej). Samce każdego ranka i wieczoru wykonują długie pieśni złożone z wielu różnych elementów. Nie są to przypadkowe dźwięki.
Zespół Mirjam Knörnschild wykazał, że pieśni zawierają informacje o jakości samca i pomagają samicom wybrać partnera. W doświadczeniach terenowych odtwarzanie nagrań powodowało, że samice częściej zbliżały się do miejsca, z którego dochodził śpiew. Był to pierwszy tak wyraźny dowód, że pieśń u nietoperzy pełni funkcję podobną do śpiewu ptaków (Knörnschild i in., 2017).
Jeszcze bardziej niezwykłe okazało się odkrycie, że młode Saccopteryx bilineata nie rodzą się z gotowym repertuarem. Badania Mirjam Knörnschild opublikowane w Biology Letters wykazały, że uczą się pieśni od dorosłych osobników. Oznacza to, że podobnie jak ludzie czy ptaki śpiewające posiadają zdolność uczenia się wokalnego – jedną z najrzadszych umiejętności w świecie ssaków (Knörnschild i in., 2009).
Badania nad komunikacją głosową nietoperzy prowadzone są również w Polsce. Joanna Furmankiewicz z Uniwersytetu Wrocławskiego od ponad dwudziestu lat bada wokalizację gacka brunatnego (Plecotus auritus). Już pierwsze publikacje pokazały, że gatunek ten wykorzystuje bogaty repertuar głosów społecznych, które nie służą echolokacji. Nietoperze wydają je podczas spotkań w kryjówkach, kontaktów między osobnikami oraz utrzymywania więzi w kolonii (Furmankiewicz, 2004).
Kolejne badania Joanny Furmankiewicz, Ireneusza Ruczyńskiego, Radosława Urbana i Garetha Jonesa przyniosły odkrycie, które zmieniło sposób patrzenia na komunikację tych zwierząt. Naukowcy odtwarzali nagrane głosy gacków brunatnych przy pustych dziuplach i obserwowali reakcję przelatujących nietoperzy. Zwierzęta zmieniały kierunek lotu i zbliżały się do źródła dźwięku. Oznacza to, że wykorzystują głosy swoich współtowarzyszy jak akustyczne drogowskazy prowadzące do zajętych kryjówek. W świecie, w którym schronienia często zmieniają się z dnia na dzień, taka forma komunikacji ma ogromne znaczenie dla utrzymania kolonii (Furmankiewicz i in., 2011).
W kolejnej pracy Joanna Furmankiewicz i Gareth Jones wykazali, że gacki brunatne odpowiadają na głosy swoich współlokatorów podczas powrotów do kolonii. Takie głosy kontaktowe pomagają utrzymywać więzi społeczne i rozpoznawać członków grupy. To zachowanie przypomina kontaktowe nawoływania znane u wielu ptaków i naczelnych, pokazując, że życie społeczne nietoperzy jest znacznie bogatsze, niż przez lata przypuszczano (Furmankiewicz i Jones, 2022).
Joanna Furmankiewicz zwraca również uwagę, że u części gatunków okres godowy wiąże się z bardzo intensywną aktywnością głosową. Badania nad gackiem brunatnym wykazały, że podczas jesiennego rojenia samce często wokalizują, a zachowanie to wskazuje, że okres rozrodczy może trwać znacznie dłużej, niż wcześniej sądzono. Głos jest więc ważnym elementem zalotów, rywalizacji między samcami i komunikacji z samicami.
O tym, jak skomplikowane mogą być nietoperze pieśni, świadczą również badania krótkogona nowozelandzkiego (Mystacina tuberculata). Analiza jego wokalizacji wykazała, że pieśni budowane są z wielu typów sylab łączonych według określonych reguł. Badacze porównują ich organizację do prostej składni występującej u ptaków śpiewających i sugerują, że badania nad nietoperzami mogą pomóc lepiej zrozumieć ewolucję złożonej komunikacji głosowej u ssaków.
A co z naszymi rodzimymi gatunkami? Samce borowca wielkiego (Nyctalus noctula), karlików (Pipistrellus spp.) czy gacków podczas okresu godowego wydają charakterystyczne głosy godowe. W przypadku borowca wielkiego są one na tyle głośne, że podczas ciepłych sierpniowych i wrześniowych wieczorów można je usłyszeć nawet bez detektora ultradźwięków. Choć ich wokalizacje nie tworzą tak rozbudowanych pieśni jak u Saccopteryx bilineata, pełnią podobną funkcję – informują samice o obecności samca, jego kondycji i zajmowanym terytorium.
Coraz więcej badań pokazuje więc, że określenie „śpiewające nietoperze” nie jest jedynie atrakcyjną metaforą. Nie wszystkie gatunki wykonują złożone pieśni, ale wiele z nich wykorzystuje niezwykle bogaty repertuar dźwięków do komunikacji społecznej, odnajdywania współtowarzyszy, budowania więzi i zalotów. Gdy następnym razem letnim wieczorem spojrzymy w niebo i zobaczymy przelatującego nietoperza, warto pamiętać, że być może właśnie uczestniczy w koncercie, którego nasze uszy nigdy nie usłyszą.
Fot. Maurycy Ignaczak
Źródła
• Smotherman M., Knörnschild M., Smarsh G., Bohn K. (2016). The origins and diversity of bat songs. Journal of Comparative Physiology A.
• Knörnschild M. i in. (2009). Complex vocal imitation during ontogeny in a bat. Biology Letters.
• Knörnschild M. i in. (2017). Bat songs as acoustic beacons – male territorial songs attract dispersing females. Scientific Reports.
• Furmankiewicz J. (2004). Social calls and vocal activity of the brown long-eared bat Plecotus auritus.
• Furmankiewicz J., Ruczyński I., Urban R., Jones G. (2011). Social Calls Provide Tree-dwelling Bats with Information about the Location of Conspecifics at Roosts. Ethology.
• Furmankiewicz J., Jones G. (2022). Bats (Plecotus auritus) use contact calls for communication among roost mates. Mammalian Biology.
• Welch A. J. i in. (2022). Syntactic properties of male courtship song in the lesser short-tailed bat (Mystacina tuberculata). Frontiers in Ecology and Evolution.
