Jest ciepły sierpniowy wieczór. Okno zostaje otwarte na noc, bo po całym dniu w mieszkaniu wciąż jest duszno. Za oknem ciemnieją drzewa, odzywają się świerszcze, czasem przemknie nietoperz. A potem nagle coś wpada do pokoju. Szybki cień zatacza krąg pod sufitem, drugi, trzeci. Nietoperz.
Takie telefony i wiadomości właśnie pod koniec lata zaczynają trafiać do osób zajmujących się nietoperzami. „Wleciał nam nietoperz do mieszkania. Dlaczego?”. Czasami nocny gość jest jeden. Innym razem mieszkańcy odkrywają kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt zwierząt. W literaturze naukowej zjawisko to doczekało się nawet własnego określenia – późnoletnich lub jesiennych „inwazji” nietoperzy (late-summer/autumn invasions) (Sachteleben, 1991; Smit-Viergutz i Simon, 2000; Kaňuch i in., 2019).
Słowo „inwazja” brzmi groźnie, choć dla nietoperzy jest to raczej czas wielkiej życiowej zmiany. Przez pierwszą część lata samice żyły w koloniach rozrodczych. Tam rodziły młode i karmiły je mlekiem. W sierpniu młode potrafią już latać. Kolonie zaczynają się rozpadać, a młode nietoperze po raz pierwszy naprawdę ruszają w świat.
I właśnie one bardzo często stoją za sierpniowymi wizytami w naszych mieszkaniach.
Kaňuch i współautorzy (2019) przeanalizowali ponad tysiąc przypadków późnoletnich „inwazji” karlika malutkiego (Pipistrellus pipistrellus). Okazało się, że zjawisko ma bardzo wyraźny rytm sezonowy. Zaczyna się pod koniec lipca, nasila w sierpniu i trwa do września. Wśród nietoperzy pojawiających się przy budynkach dużą część stanowią osobniki młode. Podobne obserwacje prowadzono wcześniej między innymi w Niemczech, gdzie młode karliki pojawiały się przy wysokich budynkach, wieżach, kościołach i zamkach (Smit-Viergutz i Simon, 2000; Kaňuch i in., 2010).
Można więc wyobrazić sobie młodego nietoperza podczas jednej z pierwszych samodzielnych nocy. Zna już miejsce, w którym się urodził, ale świat poza kolonią dopiero zaczyna poznawać. Musi nauczyć się, gdzie można bezpiecznie spędzić dzień, gdzie znajdują się dobre żerowiska, które szczeliny nadają się na schronienie, a z czasem także gdzie znajdują się miejsca godów i zimowiska.
Budynek jest pełen miejsc, które warto sprawdzić. Szczelina pod parapetem. Przestrzeń pod obróbką blacharską. Otwór w elewacji. Szpara pod dachem. Uchylone okno.
Nietoperz nie wie, że za tym ostatnim znajduje się sypialnia.
Wpada do środka i po chwili zaczyna krążyć pod sufitem. Dla człowieka sytuacja wygląda dramatycznie. Zwierzę szybko zmienia kierunek, przelatuje blisko ścian i mebli. Tymczasem prawdopodobnie samo znalazło się w miejscu, którego nie planowało odwiedzić, i próbuje znaleźć drogę powrotną.
Najbardziej niezwykłe historie zaczynają się wtedy, gdy w mieszkaniu pojawia się nie jeden nietoperz, lecz kilkanaście lub kilkadziesiąt. Znane są przypadki, w których do budynków wlatywały nawet setki karlików. Kaňuch i współautorzy (2019) zwracają uwagę na możliwy mechanizm takiego zjawiska.
Nietoperz, który znalazł się wewnątrz i nie może wydostać się na zewnątrz, może wydawać głosy socjalne. Słyszą je inne nietoperze przelatujące w pobliżu. Zamiast ominąć budynek, zaczynają interesować się miejscem, z którego dochodzą odgłosy innych osobników. W ten sposób przypadkowa pomyłka jednego zwierzęcia może zakończyć się pojawieniem całej grupy.
Pod koniec lata dzieje się jednak znacznie więcej niż tylko rozpad kolonii rozrodczych. Zaczynają się gody, część gatunków rozpoczyna wędrówki, a nietoperze intensywnie odwiedzają miejsca, które później mogą stać się ich zimowiskami. Przy jaskiniach, sztolniach, fortach i innych podziemiach można wtedy obserwować charakterystyczne rojenie. Zwierzęta przylatują nocą, krążą przed wejściami, wlatują do środka i ponownie wylatują. W takich zgromadzeniach również uczestniczą młode osobniki, dla których może to być okazja do poznania miejsc potrzebnych w kolejnych miesiącach i latach życia (Parsons i in., 2003).
Sierpień jest więc dla nietoperzy miesiącem podróży, poszukiwania i uczenia się przestrzeni. Badania prowadzone w południowej Polsce pokazują, że druga połowa lata jest okresem wyraźnych zmian aktywności związanych z rozpadem kolonii, dyspersją młodych, godami i migracją (Gottfried i in., 2021). U gatunków wędrownych rozpoczyna się już właściwa jesienna podróż. Karlik większy (Pipistrellus nathusii) może wyruszać na migrację w drugiej połowie sierpnia, przemierzając później setki, a niekiedy ponad tysiąc kilometrów.
Dlatego nietoperz pojawiający się wieczorem w naszym pokoju raczej nie przyleciał tam po to, aby zamieszkać z człowiekiem. Nie poluje na ludzi i najczęściej nie wybiera właśnie naszego mieszkania na zimowisko. Za otwartym oknem znalazła się po prostu przestrzeń, którą postanowił sprawdzić.
Szczególnie łatwo może przydarzyć się to młodemu nietoperzowi. Jeszcze kilka tygodni wcześniej wisiał obok matki w kolonii rozrodczej. Teraz sam musi nauczyć się mapy nocnego świata.
Czasami jednym z punktów na tej mapie okazuje się nasze otwarte okno.
A kiedy w sierpniową noc usłyszymy nagle szybki szelest skrzydeł pod sufitem, warto pomyśleć o tym trochę inaczej. To nie „nietoperze zaczęły wchodzić do domów”. To młode pokolenie nietoperzy właśnie wyruszyło w świat – i nie wszystkie jego pierwsze podróże kończą się tam, gdzie powinny.
Tekst: Jolanta Węgiel Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Kaňuch P., Fornůsková A., Bartonička T., Bryndová M., Řehák Z. 2019. Spatiotemporal pattern in the autumn invasion behaviour of the common pipistrelle, Pipistrellus pipistrellus: Review with a case study. Mammalian Biology 97: 13–21.
Smit-Viergutz J., Simon M. 2000. Untersuchungen zum nächtlichen Schwärmverhalten der Zwergfledermaus (Pipistrellus pipistrellus) an einem Winterquartier. Myotis 38: 51–60.
Kaňuch P. i in. 2010. Badania dotyczące jesiennego rojenia i eksploracji budynków przez karliki.
Parsons K.N., Jones G., Davidson-Watts I., Greenaway F. 2003. Swarming of bats at underground sites in Britain – implications for conservation. Biological Conservation 111: 63–70.
Gottfried I. i in. 2021. Seasonal Activity of Urban Bats Populations in Temperate Climate Zone – A Case Study from Southern Poland. Animals 11.
Hüppop O. i in. 2023. Badania dotyczące sezonowej migracji nietoperzy, w tym karlika większego (Pipistrellus nathusii).
