Drabina lekko skrzypi pod stopami. Otwierasz drzwi prowadzące na strych i przez chwilę wydaje się, że nikogo tu nie ma. W powietrzu unosi się zapach starego drewna i kurzu, a między belkami tańczą promienie światła wpadające przez niewielkie szczeliny w dachu. Cisza. Większość osób po kilku minutach schodzi na dół przekonana, że strych jest pusty. Chiropterolog zostaje znacznie dłużej.
Nie rozgląda się za latającymi nietoperzami. Najpierw patrzy pod belki, sprawdza miejsca pod szczelinami w dachu, zagląda przy murłacie i otworach wentylacyjnych. Wie, że nietoperze rzadko zdradzają swoją obecność samym wyglądem. Znacznie częściej pozostawiają ślady, które dla wprawnego oka są jak tropy na leśnej ścieżce. Doświadczeni badacze często potrafią stwierdzić obecność kolonii, zanim zobaczą choćby jednego nietoperza.
Najbardziej charakterystycznym śladem jest guano, czyli odchody nietoperzy. Są to niewielkie, ciemne, podłużne granulki, które najczęściej można znaleźć pod szczeliną prowadzącą do kryjówki albo bezpośrednio pod miejscem odpoczynku zwierząt. Na pierwszy rzut oka przypominają odchody myszy, jednak łatwo je odróżnić. Owadożerne nietoperze żywią się niemal wyłącznie owadami, dlatego ich odchody zawierają niestrawione fragmenty chitynowych pancerzy. Po delikatnym rozkruszeniu rozsypują się na błyszczące drobinki skrzydeł, odnóży i pancerzy owadów. To jedna z podstawowych cech wykorzystywanych przez chiropterologów podczas kontroli kryjówek (Kunz, 1982).
Obok guana można czasem znaleźć jeszcze jeden subtelny ślad. Są nim pojedyncze skrzydła motyli, fragmenty chrząszczy lub inne twarde części owadów. Niektóre gatunki nietoperzy po powrocie z nocnego żerowania spożywają zdobycz w pobliżu miejsca odpoczynku, zjadając przede wszystkim miękkie, najbardziej wartościowe części ciała. Skrzydła większych motyli czy fragmenty chitynowych pancerzy mogą pozostać na podłodze strychu. Same takie resztki nie są dowodem obecności kolonii, ponieważ podobne ślady pozostawiają również ptaki i inne drapieżniki. Jeżeli jednak obok znajdują się guano oraz inne charakterystyczne oznaki, stają się kolejną cenną wskazówką.
Kolejnym tropem są ciemne, tłustawe smugi wokół niewielkich szczelin prowadzących na strych. Powstają one wskutek wielokrotnego ocierania się futra o krawędzie otworu podczas codziennych wylotów i powrotów do kryjówki. Takie zabrudzenia najczęściej można znaleźć pod dachówkami, przy okapie, murłacie lub otworach wentylacyjnych. Badania nad kryjówkami synantropijnymi pokazują, że właśnie te miejsca są najczęściej wykorzystywane jako wejścia do kolonii (Lučan i wsp., 2025).
To, że na strychu nie widać żadnego nietoperza, wcale nie oznacza, że ich tam nie ma. W ciągu dnia zwierzęta pozostają niemal nieruchome i wciskają się głęboko w szczeliny między deskami, pod dachówki, za elementy konstrukcji lub pod obróbki blacharskie. Thomas H. Kunz podkreślał, że odpowiednio dobrana kryjówka chroni nietoperze przed drapieżnikami, wahaniami temperatury i utratą energii. Dlatego wybierają miejsca ciepłe, bezpieczne i trudne do zauważenia (Kunz, 1982).
Latem można usłyszeć kolejny sygnał. W koloniach rozrodczych z wnętrza strychu dobiegają delikatne piski młodych. Najłatwiej usłyszeć je podczas ciepłych wieczorów lub o świcie. Większość dźwięków wydawanych przez nietoperze znajduje się poza zakresem ludzkiego słuchu, jednak głosy młodych bywają słyszalne również dla człowieka (Knörnschild i wsp., 2020).
Najpewniejszym sposobem potwierdzenia obecności kolonii pozostaje obserwacja budynku o zmierzchu. Około dwudziestu–trzydziestu minut po zachodzie słońca warto stanąć przed domem i obserwować dach. Jeśli na strychu mieszkają nietoperze, zaczną kolejno opuszczać kryjówkę, niemal zawsze wylatując z tej samej szczeliny. Wieczorne liczenie wylatujących osobników jest jedną z podstawowych metod stosowanych przez chiropterologów podczas inwentaryzacji kolonii, ponieważ pozwala ocenić ich liczebność bez niepokojenia zwierząt (Kunz i Reynolds, 2003).
Obecność nietoperzy na strychu nie oznacza zagrożenia dla budynku. Przeciwnie – świadczy o tym, że zwierzęta znalazły schronienie zastępujące naturalne dziuple starych drzew lub szczeliny skalne. W wielu regionach Europy budynki stały się dziś jednymi z najważniejszych miejsc rozrodu licznych gatunków, ponieważ naturalnych kryjówek jest coraz mniej (Voigt i Kingston, 2016).
Jeżeli podczas oględzin strychu zauważymy guano, resztki owadów, tłuste smugi przy szczelinach lub zaobserwujemy wieczorne wyloty nietoperzy, warto potraktować to jako cenną informację o obecności chronionych mieszkańców naszego domu. Wszystkie gatunki nietoperzy występujące w Polsce objęte są ścisłą ochroną, a ich kolonie rozrodcze należą do najcenniejszych elementów naszej rodzimej przyrody. W przypadku planowanych prac remontowych lub wątpliwości dotyczących obecności nietoperzy najlepiej skontaktować się z regionalnym chiropterologiem lub organizacją zajmującą się ich ochroną.
Jeżeli na strychu znajduje się liczna kolonia nietoperzy, warto zainteresować się programem „Dom Przyjazny Nietoperzom” prowadzonym przez Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”. Program wspiera właścicieli budynków, w których nietoperze znalazły swoje schronienie, promując rozwiązania pozwalające pogodzić ochronę tych cennych ssaków z bezpiecznym użytkowaniem obiektów. Uczestnicy mogą otrzymać fachowe doradztwo dotyczące opieki nad kolonią oraz prowadzenia prac w sposób bezpieczny dla chronionych zwierząt. Dzięki takim inicjatywom wiele domów pozostaje ważnymi schronieniami dla nietoperzy, a ich właściciele stają się partnerami w ochronie tych niezwykłych ssaków.
Źródła informacji
Kunz T.H. (1982). Roosting Ecology of Bats. W: Ecology of Bats.
Kunz T.H., Reynolds D.S. (2003). Bat Colonies in Buildings. U.S. Geological Survey.
Bats in the Anthropocene: Conservation of Bats in a Changing World, red. C.C. Voigt, T. Kingston.
Lučan R.K. i wsp. (2025). Use of synanthropic roosts by bats in Europe and North America. Mammal Review.
Knörnschild M. i wsp. (2020). Badania nad komunikacją głosową młodych nietoperzy i rozwojem kolonii rozrodczych.
Brown B.K.G. i wsp. (2020). Do bats use guano and urine stains to find new roosts? Royal Society Open Science.
Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”. Program „Dom Przyjazny Nietoperzom”.
