Jest jeszcze przed świtem. Nad polami unosi się mgła, źdźbła zbóż uginają się pod ciężarem rosy. W oddali odzywa się skowronek, po chwili wtórują mu sikory ukryte w zadrzewieniach i trznadel śpiewający gdzieś nad miedzą. Dla człowieka to początek kolejnego dnia na polu. Dla ptaków – początek polowania.
Kilka godzin wcześniej ten sam krajobraz należał do innych łowców. Po zachodzie słońca, gdy zniknęły ostatnie jaskółki, nad sadami, stawami i pasami drzew pojawiły się nietoperze. W ciemności można dostrzec jedynie ich szybki, zygzakowaty lot. Ptaki polują za dnia, nietoperze po zmroku. Razem mogą więc wywierać presję na populacje owadów niemal przez całą dobę (Chaves i in., 2026).
Przez lata ich znaczenie w ochronie upraw pozostawało w cieniu lepiej poznanych sprzymierzeńców rolnika – biedronek, pasożytniczych błonkówek czy drapieżnych chrząszczy. Dopiero rozwój badań molekularnych i eksperymentów terenowych pozwolił dokładniej sprawdzić, co ptaki i nietoperze zjadają i czy ich obecność rzeczywiście ma znaczenie dla upraw (Maslo i in., 2022; Monteagudo i in., 2023).
Jeszcze niedawno badacze odtwarzali jadłospis nietoperzy głównie na podstawie fragmentów owadów. Analizy DNA zmieniły tę perspektywę. Maslo i współautorzy (2022) wykryli w ich pokarmie materiał genetyczny 653 gatunków ofiar. Wśród nich znalazło się 160 gatunków uznawanych za szkodniki rolnicze lub organizmy przenoszące choroby.
Sam jadłospis nie dowodzi jednak, że obecność nietoperzy zwiększa plon. Dlatego naukowcy wyszli z laboratoriów na pola.
Na plantacjach ryżu w Hiszpanii Tuneu-Corral i współautorzy (2024) porównali powierzchnie dostępne dla nietoperzy z tymi, nad którymi ograniczono ich aktywność. Tam, gdzie nocnych łowców zabrakło, uszkodzenia powodowane przez *Chilo suppressalis* były większe. Autorzy oszacowali, że obecność nietoperzy pozwalała uniknąć utraty blisko 70 kilogramów ryżu z hektara, co w warunkach badanego regionu odpowiadało około 56 euro na hektar.
Podobny eksperyment przeprowadzono w Meksyku. Sierra-Durán i współautorzy (2025) również stwierdzili większe uszkodzenia ryżu po ograniczeniu aktywności nietoperzy. Nie oznacza to jednak prostego równania: więcej nietoperzy to automatycznie większe zbiory. Na plon wpływają także pogoda, gleba, gospodarka wodna i przebieg sezonu.
Ślady działalności nocnych łowców znaleziono również w sadach. Ancillotto i współautorzy (2024) wykazali w ekologicznych sadach jabłoniowych, że obecność nietoperzy wiązała się z mniejszym udziałem owoców uszkodzonych przez *Cydia pomonella*. To kolejny dowód, że ich polowanie może być jednym z elementów biologicznej ochrony upraw – choć skala korzyści zależy od miejsca, gatunku rośliny i warunków środowiskowych.
O świcie nocni łowcy znikają w kryjówkach, a między drzewami i nad polami rozpoczyna się ruch ptaków. Każdy gatunek pracuje nieco inaczej. Sikory przeszukują gałęzie, pliszki zbierają bezkręgowce z powierzchni ziemi, inne ptaki chwytają owady w locie. Podobne różnice występują wśród nietoperzy – jedne polują wysoko, inne wzdłuż zadrzewień lub tuż nad wodą.
Dlatego znaczenie może mieć nie jeden „pożyteczny” gatunek, lecz różnorodność całego zespołu drapieżników. Im więcej sposobów polowania, pór aktywności i wykorzystywanych części krajobrazu, tym więcej potencjalnych ofiar może znaleźć się w ich zasięgu (Mayne i in., 2023a; Monteagudo i in., 2023). Badania Chaves i współautorów (2026) wskazują, że szczególnie istotne może być właśnie uzupełnianie się ptaków i nietoperzy: jedne polują przede wszystkim za dnia, drugie przejmują nocną zmianę.
Żeby jednak mogły pojawić się nad uprawami, muszą mieć gdzie żyć. Sama budka lęgowa czy skrzynka dla nietoperzy nie wystarczy.
Na skraju pola niepozorny pas krzewów może być dla ptaków miejscem lęgowym i schronieniem. Dla nietoperza ta sama linia roślinności staje się nocnym korytarzem prowadzącym z kryjówki na żerowisko. Stare drzewo oferuje dziuple i szczeliny, a niewielki staw – wodę oraz skupiska owadów.
Przegląd badań Xavier i współautorów (2023) pokazuje, że obecność półnaturalnych elementów krajobrazu i dostęp do wody sprzyjają aktywności nietoperzy na terenach rolniczych. Tam, gdzie znikają miedze, żywopłoty, zadrzewienia i stare drzewa, ubywa również miejsc potrzebnych zwierzętom do żerowania, odpoczynku i rozrodu.
Budki mogą częściowo uzupełnić brak naturalnych kryjówek, ale nie zastąpią całego siedliska. Zwierzę potrzebuje nie tylko miejsca, w którym spędzi dzień lub wychowa młode, lecz także pokarmu, wody i bezpiecznej drogi do żerowiska.
Ma to szczególne znaczenie w krajobrazie rolniczym, który przez dziesięciolecia był upraszczany. Pola stawały się większe, a miedze, stare drzewa i śródpolne zadrzewienia znikały. Ułatwiało to prowadzenie prac, ale jednocześnie ograniczało siedliska dzikich zwierząt. Xavier i współautorzy (2023) wskazują uproszczenie krajobrazu jako jeden z czynników ograniczających aktywność nietoperzy na terenach rolniczych.
Przyroda nie działa jednak według prostych instrukcji. Nie każdy ptak żywi się owadami przez cały rok i nie każdy nietoperz poluje nad uprawami. Dieta oraz aktywność zwierząt zmieniają się wraz z porą roku, pogodą, dostępnością pokarmu i strukturą krajobrazu.
Dlatego pytanie nie brzmi już po prostu: „Czy ptaki i nietoperze są pożyteczne?”. Znacznie ciekawsze jest inne: kiedy, gdzie i w jakich warunkach ich obecność pomaga rolnictwu najbardziej?
Nie zastąpią płodozmianu ani integrowanej ochrony roślin. Mogą jednak wspierać system, w którym część pracy wykonują naturalne procesy ekologiczne (Monteagudo i in., 2023; Xavier i in., 2023). Naukowcy określają takie korzyści mianem usług ekosystemowych. Należą do nich nie tylko naturalne ograniczanie liczebności organizmów uszkadzających uprawy, lecz także zapylanie, retencja wody czy utrzymanie żyzności gleby.
Znaczenie tego naturalnego wsparcia może rosnąć wraz ze zmianami klimatu. Łagodniejsze zimy, susze i fale upałów wpływają na cykle życiowe owadów; część gatunków pojawia się wcześniej, zwiększa liczebność albo rozszerza zasięg. Zróżnicowane zespoły naturalnych drapieżników mogą zwiększać odporność agroekosystemów na takie zmiany, choć skala tego zjawiska nadal wymaga badań (Xavier i in., 2023).
Nad polami robi się jasno. Skowronek wznosi się coraz wyżej, sikory przeszukują gałęzie, między roślinami uwijają się kolejne ptaki. Nietoperze dawno wróciły do swoich kryjówek. Wieczorem zmiana nastąpi ponownie.
Nie wiemy jeszcze dokładnie, ile warte są ich usługi w różnych systemach produkcji ani jak zmiany klimatu wpłyną na skuteczność tej naturalnej ochrony. Badania pokazują jednak coraz wyraźniej, że ptaki i nietoperze mogą ograniczać część szkodników i zmniejszać uszkodzenia upraw.
Ich skuteczność zaczyna się jednak nie nad samym polem, lecz również obok niego – na miedzy, w żywopłocie, dziupli starego drzewa i nad śródpolnym stawem. Krajobraz rolniczy nie jest bowiem pustą przestrzenią pomiędzy gospodarstwem a plonem. To żywy system.
Gdy więc o świcie słyszymy skowronka, a wieczorem widzimy nietoperza przecinającego niebo nad sadem, obserwujemy dwie zmiany tej samej pracy. Jedna zaczyna się wraz ze światłem, druga po zmroku.
Naturalni strażnicy pól i sadów nie zastąpią rolnika. Ale dzień po dniu i noc po nocy wykonują pracę, której znaczenie dopiero uczymy się dokładnie mierzyć.
Od autora
Tekst powstał na podstawie aktualnych publikacji naukowych dotyczących usług ekosystemowych świadczonych przez ptaki i nietoperze w krajobrazie rolniczym. Wyniki badań przedstawiono z uwzględnieniem wskazywanych przez autorów ograniczeń, zwłaszcza tam, gdzie dotyczą konkretnych upraw i warunków środowiskowych.
Przyroda rzadko daje proste odpowiedzi. Coraz lepiej jednak rozumiemy, że przyszłość rolnictwa zależy nie tylko od tego, co dzieje się na polu, lecz również na jego obrzeżach – w zadrzewieniach, starych drzewach, nad wodą i w nocnym niebie.
**Bibliografia**
Ancillotto, L., Mori, E., Romeo, C., Balestrieri, A., Bosso, L., Russo, D. (2024). *A bat a day keeps the pest away: Bats provide valuable protection from pests in organic apple orchards*. Journal for Nature Conservation, 78, 126558.
Chaves, P. P. i in. (2026). *Ecological networks reveal strong pest suppression complementarity between birds and bats in rice agroecosystems*. Agriculture, Ecosystems & Environment.
García, D. i in. (2024). *Common birds combine pest control and seed dispersal in apple orchards through a hybrid interaction network*. Agriculture, Ecosystems & Environment, 365, 108927.
Maslo, B., Mau, R. L., Kerwin, K., McDonough, R., McHale, E., Foster, J. T. (2022). *Bats provide a critical ecosystem service by consuming a large diversity of agricultural pest insects*. Agriculture, Ecosystems & Environment, 324, 107722.
Mayne, S. J. i in. (2023a). *Pest control services on farms vary among bird species on diversified, low-intensity farms*. Global Ecology and Conservation, 43, e02416.
Mayne, S. J. i in. (2023b). *Crop-specific effectiveness of birds as agents of pest control*. Agriculture, Ecosystems & Environment, 348, 108395.
Monteagudo, N., Rey Benayas, J. M., Andivia, E., Rebollo, S. (2023). *Avian regulation of crop and forest pests: A meta-analysis*. Pest Management Science, 79, 2380–2389.
Sierra-Durán, C. i in. (2025). *Bats over rice: Assessing the contribution of insectivorous bats to pest suppression in Mexican rice fields*. Agriculture, Ecosystems & Environment.
Tuneu-Corral, C. i in. (2024). *Bats and rice: Quantifying the role of insectivorous bats as agricultural pest suppressors in rice fields*. Ecosystem Services, 66, 101603.
Xavier, B. S. i in. (2023). *Global systematic map of research on bats in agricultural systems*. Frontiers in Ecology and Evolution, 11, 1214176.
@liderzy wśród fanów
