Noc dopiero się zaczynała, gdy opuścił swoją kryjówkę. Kilkadziesiąt gramów futra, cienkie jak pergamin skrzydła i przed nim tysiące kilometrów. Naukowcy śledzący sygnał z niewielkiego nadajnika GPS jeszcze nie wiedzieli, że są świadkami wydarzenia, które przejdzie do historii badań nad nietoperzami. Z każdym kolejnym dniem na mapie pojawiały się nowe punkty. Trasa prowadziła przez kolejne państwa i pasma górskie. Kiedy podróż dobiegła końca, okazało się, że borowiec olbrzymi (Nyctalus lasiopterus) ustanowił rekord migracji nietoperzy – 2515 kilometrów w linii prostej, a rzeczywista długość jego lotu wyniosła około 3360 kilometrów (Vasenkov i wsp., 2023).
Jeszcze kilkanaście lat temu taki wynik uznano by za niemożliwy. Wiedza o migracjach nietoperzy pochodziła niemal wyłącznie z obrączkowania. Badacze zakładali zwierzętom niewielkie obrączki, a po latach – jeśli dopisało szczęście – odnajdywali je setki lub tysiące kilometrów dalej. Taka metoda pozwalała poznać jedynie miejsce rozpoczęcia i zakończenia wędrówki. O przebiegu całej trasy można było jedynie przypuszczać.
Podsumowaniem tych wieloletnich badań jest opracowanie „Bat Migrations in Europe. A Review of Banding Data and Literature” przygotowane dla EUROBATS przez Hutterera i współpracowników (Hutterer i wsp., 2005).
Prawdziwy przełom przyniosła miniaturyzacja nadajników GPS-GSM. Denis A. Vasenkov i jego zespół po raz pierwszy mogli śledzić dzień po dniu wędrówkę borowca olbrzymiego. Okazało się, że nietoperz nie tylko pokonuje ogromne odległości, ale potrafi również przelecieć 445 kilometrów podczas jednej nocy. To mniej więcej tyle, ile wynosi odległość z Poznania do Gdańska. Takie wyniki pokazują, że największy europejski nietoperz należy do najwytrwalszych lotników wśród wszystkich ssaków (Vasenkov i wsp., 2023).
Badaczy zaintrygowało jeszcze jedno zachowanie. Jeden z monitorowanych borowców po kilku dniach lotu na południowy zachód niespodziewanie zmienił kierunek i poleciał na północ. Stało się to po przelocie nad rejonem anomalii magnetycznej koło Kurska. Autorzy publikacji zaznaczają jednak, że nie wiadomo, czy oba zjawiska były ze sobą powiązane. To interesująca obserwacja, która wymaga dalszych badań (Vasenkov i wsp., 2023).
Choć dziś rekord należy do borowca olbrzymiego, przez wiele lat bohaterem migracji był znacznie mniejszy krewniak – karlik większy (Pipistrellus nathusii). Waży zaledwie około 8–10 gramów, czyli mniej niż dwie kostki cukru. Mimo to dzięki obrączkowaniu udokumentowano jego przelot na odległość 2224 kilometrów, co przez wiele lat pozostawało najdłuższą znaną migracją europejskiego nietoperza (Hutterer i wsp., 2005).
Ten rekord również został pobity. W 2022 roku Vasenkov i współpracownicy opisali samicę karlika większego zaobrączkowaną w obwodzie wołogodzkim w Rosji, którą odnaleziono we francuskich Alpach. Pokonała 2486 kilometrów, ustanawiając nowy rekord migracji udokumentowanej metodą obrączkowania (Vasenkov i wsp., 2022).
Tak ogromne odległości całkowicie zmieniają nasze spojrzenie na życie nietoperzy. W ciągu dnia odpoczywają w przypadkowych kryjówkach, a po zmierzchu kontynuują podróż. Nie lecą bez przerwy przez wiele dób, lecz przemieszczają się etapami. Każdej nocy przesuwają się o kolejne setki kilometrów, by o świcie znaleźć bezpieczne schronienie (Vasenkov i wsp., 2023).
Badania nad migracjami mają ogromne znaczenie praktyczne. Pokazują, że skuteczna ochrona nietoperzy wymaga współpracy wielu państw. Zwierzę, które latem przebywa w Polsce, jesienią może znaleźć się tysiące kilometrów dalej. Analizy opublikowane w Movement Ecology wykazały ponadto, że migrujące nietoperze potrafią wykorzystywać sprzyjające kierunki wiatru i dostosowują swoje trasy do barier krajobrazowych, dzięki czemu ograniczają koszt energetyczny długich lotów (Lagerveld i wsp., 2024).
Jeszcze niedawno wydawało się, że rekordzistami długodystansowych migracji są przede wszystkim ptaki. Dziś wiemy, że także nocne ssaki potrafią zadziwiać. A ponieważ nadajniki stają się coraz lżejsze i dokładniejsze, można przypuszczać, że największe niespodzianki w świecie nietoperzy są jeszcze przed nami.
Fot. Karlik Większy. Autor Maurycy Ignaszak
Źródła
• Hutterer R., Ivanova T., Meyer-Cords C., Rodrigues L. (2005). Bat Migrations in Europe. A Review of Banding Data and Literature. UNEP/EUROBATS Publication Series No. 28.
• Lagerveld S. i wsp. (2024). Migratory movements of bats are shaped by barrier effects, sex-biased timing and the adaptive use of wind. Movement Ecology.
• Vasenkov D.A. i wsp. (2022). Bats can migrate farther than it was previously known: a new longest migration record by Nathusius’ pipistrelle. Mammalia.
• Vasenkov D.A. i wsp. (2023). Autumn Migration of Greater Noctule Bat (Nyctalus lasiopterus): through Countries and over Mountains to a New Migration Flight Record in Bats. Doklady Biological Sciences.
