Teneryfa. W 2000 roku na wyspie wykryto żyjącą na wolności populację nietoperzy, których wcześniej nie było w miejscowej faunie. Były duże, żywiły się owocami i wyraźnie różniły się od rodzimych gatunków. To Rousettus aegyptiacus – owocożerny nietoperz z rodziny rudawkowatych.
Jego naturalny zasięg obejmuje znaczną część Afryki oraz część Bliskiego Wschodu. Na Teneryfę trafił za sprawą człowieka. Román i współautorzy (2025) podają, że wykryta w 2000 roku zdziczała populacja powstała z osobników, które uciekły z niewoli.
Miejsce pojawienia się nietoperzy również wiele mówiło o ich pochodzeniu. Na północy Teneryfy występowały od Punta Brava w Puerto de la Cruz po Barranco del Dornajo w Los Realejos. Na południu stwierdzono je w Aronie. Zwierzęta obserwowano w pobliżu dwóch ogrodów zoologicznych, w których utrzymywano ten gatunek. Dodatkową wskazówką był brak pasożytów zewnętrznych u schwytanych osobników, choć u dzikich Rousettus aegyptiacus występują one naturalnie. Wszystko przemawiało więc za pochodzeniem populacji od zwierząt utrzymywanych wcześniej w niewoli.
Nie były to tylko pojedyncze nietoperze, które uciekły i przez pewien czas przetrwały na wyspie. Znajdowano osobniki dorosłe, młode oraz młode zależne jeszcze od matek. Obserwowano również ciężarne samice. Była to więc rozmnażająca się populacja.
Nogales, Rodríguez-Luengo i Marrero (2006), opisując obce ssaki Wysp Kanaryjskich, zaliczyli Rousettus aegyptiacus do 13 inwazyjnych gatunków obcych ssaków archipelagu. Był to zarazem wyjątkowy przypadek – pierwsza znana w Hiszpanii zdziczała populacja egzotycznego nietoperza, która zdołała utrzymać się na wolności.
Władze zdecydowały, że nie będą czekać, aż populacja stanie się liczniejsza. Rousettus aegyptiacus żywi się owocami, także uprawianymi przez człowieka, dlatego jego rozprzestrzenienie mogło prowadzić do szkód w sadach. Obawiano się również konkurencji z rodzimymi nietoperzami o kryjówki. Były to przede wszystkim przewidywane zagrożenia, a nie dobrze udokumentowane skutki obecności gatunku na Teneryfie.
W 2002 roku rozpoczęto akcję usuwania populacji. W północnej części wyspy schwytano 29 osobników, a na południu kolejnych siedem. Łącznie daje to 36 nietoperzy usuniętych podczas tej kampanii. Późniejsze, współczesne podsumowanie Román i współautorów (2025) mówi o ponad 40 osobnikach usuniętych w ramach działań prowadzonych w 2002 roku.
Akcja nie zakończyła się wraz z pierwszą kampanią. W latach 2004–2005 znaleziono i schwytano jeszcze dwa osobniki. Później rozpoczął się długi okres sprawdzania, czy gdzieś na Teneryfie pozostały nietoperze. Kontrole prowadzono między innymi w 2008 i 2009 roku, a następnie ponownie w 2014 roku. Poszukiwano zwierząt i śladów ich obecności. Kolejne kontrole nie przynosiły już potwierdzeń występowania Rousettus aegyptiacus. Román i współautorzy (2025) uznają tę populację za skutecznie wytępioną.
Historia z Teneryfy jest nietypowa również dlatego, że w relacji nietoperze–gatunki inwazyjne role zazwyczaj wyglądają odwrotnie. Welch i Leppanen (2017) przeanalizowali publikacje dotyczące wpływu gatunków inwazyjnych na nietoperze. Znaleźli informacje o 37 gatunkach inwazyjnych stanowiących zagrożenie dla 40 gatunków nietoperzy. Ponad 60 procent analizowanych gatunków nietoperzy żyło na wyspach.
Wyspy są szczególnie podatne na takie zmiany. Żyjące na nich zwierzęta przez tysiące lat rozwijały się w określonym zestawie drapieżników, konkurentów i pasożytów. Pojawienie się nowego gatunku może zmienić te zależności bardzo szybko.
Na Teneryfie role się odwróciły. Tym razem poza swoim naturalnym zasięgiem znalazł się nietoperz.
Samo pojawienie się nietoperza w nowym miejscu nie wystarcza, aby nazwać go gatunkiem obcym. Nietoperze potrafią pokonywać duże odległości, przelatywać nad morzem i stopniowo rozszerzać swoje naturalne zasięgi. Jeśli docierają na nowy teren własnymi siłami, jest to naturalne rozszerzanie zasięgu.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy granicę tę pomaga przekroczyć człowiek. Zwierzę może zostać przewiezione, wypuszczone albo uciec z niewoli. Jeżeli później przeżyje i zacznie się rozmnażać, może utworzyć zdziczałą populację gatunku obcego.
Rousettus aegyptiacus na Teneryfie przeszedł właśnie taką drogę. Z osobników utrzymywanych w niewoli powstała rozmnażająca się populacja żyjąca na wolności. W ciągu kilku lat nietoperze zajęły część północnej Teneryfy, a pojedyncze stwierdzenia pojawiły się również na południu wyspy. Następnie gatunek został objęty programem zwalczania i zaliczony do inwazyjnych gatunków obcych.
Dzisiaj na Teneryfie nie ma wykrytej populacji Rousettus aegyptiacus. Hiszpańska lista ssaków opublikowana przez Román i współautorów (2025) nie uwzględnia go już jako elementu współczesnej fauny kraju.
Nietoperze zdecydowanie częściej są ofiarami inwazji biologicznych niż ich sprawcami. Historia z Teneryfy pokazuje jednak, że również nietoperz może zostać przeniesiony przez człowieka poza naturalny zasięg, zacząć rozmnażać się w nowym miejscu i zostać uznany za gatunek inwazyjny. W tym przypadku reakcja była szybka – od wykrycia populacji do rozpoczęcia jej usuwania minęły zaledwie dwa lata.
Fot. Archiwum EUROBATS https://www.eurobats.org/species/rousettus-aegyptiacus
Literatura
Nogales M., Rodríguez-Luengo J.L., Marrero P. 2006. Ecological effects and distribution of invasive non-native mammals on the Canary Islands. Mammal Review 36(1): 49–65. DOI: 10.1111/j.1365-2907.2006.00077.x.
Román J., Cabezas-León S.M., Calzada J., Giménez J., Juste J., Matutano J., Palomo L.J., de Paz Ó., Puig-Montserrat X., Rodríguez-Rodríguez E.J., Rouco C., Saavedra C., Suárez-Bregua P., Tena E. 2025. An Updated Checklist of the Mammal Species of Spain with Notes on Exclusions, Additions, and Taxonomic Changes. Galemys 37: 29–61. DOI: 10.7325/Galemys.2025.A4.
Welch J.N., Leppanen C. 2017. The threat of invasive species to bats: a review. Mammal Review 47(4): 277–290. DOI: 10.1111/mam.12099.
