Las był cichy. Kilka miesięcy wcześniej przez zbocza Wezuwiusza przeszedł jeden z największych pożarów odnotowanych w tej części Włoch. Zamiast zwartego drzewostanu pozostały osmalone pnie i otwarte przestrzenie. Właśnie tutaj naukowcy rozpoczęli jedno z nielicznych europejskich badań pozwalających prześledzić reakcję nietoperzy na rozległy pożar lasu.
Po zmroku wśród spalonych drzew ustawiano detektory ultradźwiękowe. Rejestrowały one sygnały echolokacyjne nietoperzy, umożliwiając porównanie ich aktywności na powierzchniach spalonych i w sąsiednich fragmentach lasu, które ocalały. Badania prowadzono przez cztery lata, obejmujące okres przed pożarem i po nim. Pozwoliło to sprawdzić, czy nietoperze wracają na pogorzeliska, które gatunki robią to najszybciej oraz jak zmienia się ich aktywność i wykorzystanie siedlisk w kolejnych latach (Ancillotto i in. 2021).
Pytania zadawane przez włoskich badaczy stają się coraz bardziej aktualne. Dane Europejskiego Systemu Informacji o Pożarach Lasów wskazują, że europejski sezon pożarowy się wydłuża, a poważne pożary pojawiają się zarówno wcześniej, jak i później niż w tradycyjnym okresie letnim. W 2024 roku w krajach objętych raportem spłonęło ponad 383 tys. hektarów, czyli więcej niż wynosiła średnia z 17 lat. Rok 2025 przyniósł natomiast największą powierzchnię spaloną w Unii Europejskiej od początku prowadzenia porównywalnych obserwacji przez EFFIS. Rosnące temperatury, długotrwałe susze i częstsze fale upałów zwiększają prawdopodobieństwo powstawania rozległych i trudnych do opanowania pożarów (Joint Research Centre 2025, 2026).
Kiedy media relacjonują walkę z ogniem, uwagę przyciągają przede wszystkim działania strażaków oraz duże zwierzęta uciekające przed płomieniami. Nietoperzy niemal nigdy nie widać. Większość dnia spędzają ukryte w dziuplach, pod odstającą korą, w szczelinach skalnych albo w budynkach. Dopiero po zachodzie słońca opuszczają schronienia i rozpoczynają polowanie na owady.
Co dzieje się z nimi, gdy przez las przechodzi pożar?
Wpływ ognia na roślinność, ptaki i naziemne ssaki badano od dziesięcioleci, natomiast nietoperze długo pozostawały na marginesie tych analiz. Nadal niewiele wiadomo o ich bezpośredniej śmiertelności podczas pożarów, narażeniu na wysoką temperaturę i dym oraz możliwościach ucieczki ze schronień. Większość dostępnych badań opisuje nie sam moment przejścia ognia, lecz późniejsze zmiany aktywności nietoperzy i sposobu wykorzystywania przekształconego środowiska (Loeb i Blakey 2021).
Wyniki badań prowadzonych pod Wezuwiuszem pokazały, że reakcje nietoperzy zależały od ich wymagań siedliskowych. Gatunki związane z wnętrzem lasu i polujące wśród gęstej roślinności rok po pożarze wyraźnie ograniczyły aktywność na spalonych powierzchniach. Gatunki przystosowane do polowania na skrajach lasów i w bardziej otwartej przestrzeni zareagowały słabiej. Po dwóch latach aktywność większości badanych gatunków powróciła do poziomu sprzed pożaru, a w niektórych przypadkach była nawet większa. Autorzy podkreślili jednak, że nie można na tej podstawie mówić o odbudowie liczebności populacji. Rejestrowane sygnały pozwalały ocenić obecność i aktywność nietoperzy, ale nie określały liczby żyjących na tym terenie osobników (Ancillotto i in. 2021).
Skutki pożaru były widoczne również w kondycji zwierząt. U karlika Saviego Hypsugo savii stwierdzono pogorszenie kondycji ciała. Rok po pożarze mniejszy był także udział samic przystępujących do rozrodu. Po dwóch latach wskaźnik ten wrócił do poziomu obserwowanego przed pożarem. Badacze przypuszczają, że przejściowe ograniczenie rozrodu mogło być reakcją na mniejszą dostępność pokarmu i utratę części żerowisk. Wyniki te pokazują, że następstwa pożaru mogą utrzymywać się długo po ugaszeniu płomieni, nawet jeżeli nietoperze nadal są rejestrowane na pogorzelisku (Ancillotto i in. 2021).
Europejskie badania nad tym zagadnieniem są nadal nieliczne. Znacznie więcej prac powstało w Ameryce Północnej i Australii, gdzie ogień od dawna jest ważnym elementem funkcjonowania wielu ekosystemów. Ich wyniki pokazują, że pogorzelisko nie zawsze staje się miejscem całkowicie opuszczonym przez nietoperze. O reakcji zwierząt decydują między innymi intensywność i rozległość pożaru, częstotliwość występowania ognia, czas od jego przejścia oraz struktura roślinności, która zachowała się na spalonym terenie (Loeb i Blakey 2021).
Ogień może zniszczyć drzewa wykorzystywane jako schronienia, zwłaszcza stare, dziuplaste egzemplarze i martwe pnie z odstającą korą. Może jednak również tworzyć nowe martwe drzewa, które z czasem uzyskują szczeliny i odchodzącą korę. Znaczenie takich zmian zależy od gatunku nietoperza, intensywności pożaru oraz tego, ile odpowiednich schronień pozostało w niespalonych fragmentach lasu. Zachowanie enklaw, przez które ogień nie przeszedł, może ułatwiać nietoperzom przetrwanie i ponowne wykorzystywanie regenerujących się powierzchni (Ancillotto i in. 2021; Loeb i Blakey 2021).
Zmiany struktury lasu wpływają także na warunki polowania. Usunięcie części podszytu, gałęzi i liści sprawia, że przestrzeń między drzewami staje się bardziej otwarta. Duże i szybko latające nietoperze, które polują z dala od gęstej roślinności, mogą łatwiej poruszać się nad takim terenem. Gatunki o krótkich, szerokich skrzydłach, przystosowane do powolnego i zwrotnego lotu wśród roślinności, mogą natomiast tracić swoje dotychczasowe żerowiska. Zwiększona aktywność nad pogorzeliskiem nie musi więc oznaczać poprawy warunków dla całego zespołu nietoperzy.
Susan Loeb i Thomas Waldrop badali aktywność nietoperzy w lasach sosnowych południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych. Porównali powierzchnie kontrolne z drzewostanami przerzedzonymi, poddanymi kontrolowanemu wypalaniu oraz takimi, na których połączono oba zabiegi. Najwięcej nietoperzy rejestrowano w miejscach, w których zmniejszono liczbę drzew i zagęszczenie roślinności. Na terenach poddanych wyłącznie wypalaniu oraz połączonemu działaniu obu zabiegów wyniki były pośrednie. Badanie pokazało przede wszystkim, że ograniczenie zagęszczenia roślinności może ułatwiać nietoperzom lot i żerowanie. Nie wykazało natomiast, że samo kontrolowane wypalanie zawsze prowadzi do istotnego wzrostu ich aktywności (Loeb i Waldrop 2008).
Podobne zależności zaobserwowano w północnej Australii. Po kontrolowanym wypaleniu lasów eukaliptusowych całkowita aktywność nietoperzy wzrosła, lecz poszczególne gatunki i grupy ekologiczne reagowały odmiennie. Wzrost dotyczył przede wszystkim nietoperzy polujących w otwartej przestrzeni i w pobliżu krawędzi roślinności. Reakcje gatunków przystosowanych do żerowania w gęstym lesie były słabsze. Autorzy wiązali te różnice ze zmianami struktury roślinności oraz dostępności owadów, podkreślając jednocześnie, że były to skutki obserwowane bezpośrednio po kontrolowanym, stosunkowo mało intensywnym pożarze (Inkster-Draper i in. 2013).
Dostępność owadów może po pożarze zarówno wzrastać, jak i maleć. Niektóre grupy bezkręgowców szybko wykorzystują martwe lub osłabione drzewa, inne tracą rośliny żywicielskie i odpowiedni mikroklimat. Pożar może również czasowo zwiększyć dostępność owadów związanych z otwartymi przestrzeniami albo zbiornikami wodnymi, do których trafiają składniki pokarmowe wypłukiwane ze spalonego terenu. Kierunek tych zmian zależy jednak od rodzaju ekosystemu, intensywności ognia i czasu, jaki upłynął od pożaru. Dlatego większa aktywność nietoperzy nad pogorzeliskiem nie zawsze musi oznaczać trwały wzrost ilości pokarmu (Loeb i Blakey 2021).
Światowy przegląd 52 badań wykazał, że po kontrolowanych wypaleniach reakcje nietoperzy były najczęściej neutralne lub dodatnie. Kontrolowane wypalenie to celowe użycie ognia przez odpowiednio przygotowane służby lub zarządców terenu. Przeprowadza się je w wyznaczonym miejscu, czasie i przy odpowiednich warunkach pogodowych. Jego celem może być ograniczenie ilości suchej roślinności, zmniejszenie ryzyka gwałtownego pożaru albo zachowanie siedlisk zależnych od okresowego działania ognia. Przebieg wypalenia jest nadzorowany, a jego intensywność i zasięg powinny pozostać w ustalonych granicach.
Pożar niekontrolowany powstaje przypadkowo, wskutek zaniedbania, podpalenia lub przyczyn naturalnych i rozprzestrzenia się bez zaplanowanego przebiegu. Może objąć dużą powierzchnię, dotrzeć do koron drzew oraz zniszczyć dziuple, odstającą korę i inne schronienia nietoperzy. W takich pożarach częściej odnotowywano skutki ujemne, chociaż część z nich miała charakter miejscowy albo krótkotrwały.
Nie należy więc traktować kontrolowanego wypalenia i rozległego, niekontrolowanego pożaru lasu jako porównywalnych zaburzeń. Różnią się one intensywnością, powierzchnią, porą wystąpienia oraz stopniem zniszczenia drzew i schronień. Szczególnie niebezpieczne mogą być częste, rozległe i intensywne pożary, po których w krajobrazie pozostaje niewiele niespalonych fragmentów lasu (Loeb i Blakey 2021).
Znaczenie ma także mozaikowość terenu. Jeżeli obok pogorzeliska zachowają się fragmenty starego lasu, zadrzewienia, doliny rzeczne i zbiorniki wodne, nietoperze mogą korzystać z nich jako ze schronień i miejsc żerowania. Niespalone enklawy stanowią również punkty, z których zwierzęta mogą ponownie wykorzystywać regenerujące się powierzchnie. Usunięcie wszystkich martwych i uszkodzonych drzew po pożarze może ograniczyć liczbę potencjalnych schronień. Decyzje dotyczące porządkowania pogorzelisk powinny więc uwzględniać zarówno bezpieczeństwo ludzi, jak i potrzebę zachowania części drzew ważnych dla zwierząt związanych z lasem (Ancillotto i in. 2021; Loeb i Blakey 2021).
Mimo rozwoju badań nadal częściej stawiamy pytania, niż udzielamy jednoznacznych odpowiedzi. Słabo poznana pozostaje bezpośrednia śmiertelność nietoperzy podczas pożarów. Niewiele wiadomo o wpływie dymu na ich układ oddechowy, orientację i zdolność zdobywania pokarmu. Brakuje także badań nad nietoperzami przebywającymi w czasie pożaru w głębokich dziuplach oraz obserwacji pozwalających ocenić zmiany przeżywalności, liczebności i sukcesu rozrodczego całych populacji. Większość prac opiera się na rejestracji aktywności akustycznej, która pokazuje, gdzie nietoperze latają, lecz nie odpowiada na wszystkie pytania dotyczące ich kondycji i liczebności (Loeb i Blakey 2021).
W Polsce wielkoobszarowe pożary lasów występują rzadziej niż w południowej Europie, jednak prognozy klimatyczne wskazują na wzrost zagrożenia pożarowego także w części Europy Środkowej. Dłuższe okresy suszy, wysokie temperatury oraz przesuwanie się obszarów podwyższonego zagrożenia w kierunku północnym mogą sprawić, że problem ten będzie dotyczył coraz większej części kontynentu. Potrzebne są więc badania prowadzone również w europejskich lasach strefy umiarkowanej, ponieważ wyników uzyskanych w Australii, Ameryce Północnej czy w basenie Morza Śródziemnego nie można bezpośrednio przenosić na wszystkie typy lasów.
Ogień może przejść przez las w ciągu kilku godzin lub dni, ale jego następstwa utrzymują się przez lata. Dla jednych nietoperzy pogorzelisko staje się łatwiej dostępnym miejscem polowania, dla innych oznacza utratę schronień i żerowisk. Pojawienie się sygnałów echolokacyjnych nad spalonym terenem świadczy o ponownym wykorzystywaniu tego miejsca, lecz nie zawsze oznacza, że cały zespół nietoperzy odzyskał wcześniejszą strukturę i liczebność. Dopiero wieloletnie badania łączące monitoring akustyczny, odłowy, telemetrię oraz kontrolę schronień mogą pokazać, jak naprawdę przebiega powrót nietoperzy do lasu po pożarze.
Zdjęcie z archiwum Historia lasem pisana – dzieje leśnictwa w Polsce.
Literatura
Ancillotto, L., Bosso, L., Conti, P., Russo, D. (2021). Resilient responses by bats to a severe wildfire: conservation implications. Animal Conservation, 24(3), 470–481.
Inkster-Draper, T.E., Sheaves, M., Johnson, C.N., Robson, S.K.A. (2013). Prescribed fire in eucalypt woodlands: immediate effects on a microbat community of northern Australia. Wildlife Research, 40(1), 70–76.
Loeb, S.C., Blakey, R.V. (2021). Bats and fire: a global review. Fire Ecology, 17, 8.
Loeb, S.C., Waldrop, T.A. (2008). Bat activity in relation to fire and fire surrogate treatments in southern pine stands. Forest Ecology and Management, 255(8–9), 3185–3192.
Joint Research Centre (2025). Forest Fires in Europe, Middle East and North Africa 2024. European Commission.
Joint Research Centre (2026). 2025 was EU’s most destructive wildfire season on record. European Commission.
