Fotopułapki kojarzą mi się przede wszystkim z fotografiami wilków, jeleni, dzików i innych mieszkańców lasu. Zwierzę przechodzi przed obiektywem, urządzenie wykrywa ruch i wykonuje zdjęcie. Proste? Owszem, dopóki bohaterem fotografii nie zostanie nietoperz. Wtedy zaczynają się schody. I to całkiem wysokie!
Nietoperze są niewielkie, latają szybko, a większość ich aktywności przypada na godziny nocne. Potrafią przemknąć przed obiektywem tak błyskawicznie, że zwykła fotopułapka nie zdąży zareagować. Badacze nauczyli się jednak wykorzystywać urządzenia rejestrujące obraz do poznawania ich życia. W Polsce prowadzono już badania pokazujące, jak wiele można dowiedzieć się o nietoperzach bez konieczności ich chwytania czy dotykania.
Jednym z miejsc, w których wykorzystano fotopułapki, są jaskinie Ojcowskiego Parku Narodowego. Anna Marchewka i Tomasz Postawa z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie postanowili sprawdzić, jakie ssaki korzystają z podziemnych schronień. Od końca lipca do listopada 2020 roku prowadzili monitoring czterech jaskiń w Wąwozie Jamki: Jamy Ani, Krakowskiej, Małej i Sąspowskiej. Urządzenia umieszczono w strefach wejściowych, gdzie mogły rejestrować zwierzęta bez konieczności ich odławiania.
Wyniki przedstawione w 2022 roku w czasopiśmie „Prądnik” pokazały, że przed obiektywami pojawiały się nie tylko ssaki poruszające się po ziemi. Badacze rozpoznali dziewięć taksonów ssaków, w tym cztery kategorie nietoperzy: podkowca małego, inne podkowce, nocki oraz gacki. W przypadku części zdjęć możliwe było określenie jedynie rodzaju, a nie konkretnego gatunku (Marchewka i Postawa, 2022).
To ograniczenie wiele mówi o specyfice badań nietoperzy. Sylwetkę podkowca małego można rozpoznać dzięki charakterystycznym cechom, ale odróżnienie niektórych nocków wymaga dostrzeżenia szczegółów, których zdjęcie wykonane nocą nie zawsze pokazuje. Nawet najlepsza fotografia nie odpowie na wszystkie pytania.
Przed obiektywami pojawiały się także popielice, myszy leśne, inne myszowate, ryjówkowate i kuny. Fotopułapki pozwoliły więc przyjrzeć się całej grupie ssaków korzystających z jaskiń, a nie tylko ich latającym mieszkańcom. Zwierzęta mogły być rejestrowane również wtedy, gdy w pobliżu nie było obserwatora.
Marchewka i Postawa kontynuowali badania nad wykorzystaniem fotopułapek w środowisku podziemnym. W publikacji z 2023 roku zajęli się możliwościami wykrywania drobnych ssaków w jaskiniach. Ich praca zwraca uwagę na znaczenie odpowiedniego rozmieszczenia urządzeń i warunków, w jakich prowadzi się obserwacje. Samo zamontowanie fotopułapki nie gwarantuje przecież, że zarejestruje ona wszystkie zwierzęta odwiedzające badane miejsce (Marchewka i Postawa, 2023).
Innym przykładem zastosowania fotopułapek w Polsce są badania Grzegorza Błachowskiego dotyczące kolonii rozrodczej nocka łydkowłosego. Ich wyniki przedstawiono podczas XXXI Ogólnopolskiej Konferencji Chiropterologicznej w Smardzewicach w 2024 roku.
W latach 2022–2024 prowadzono obserwacje nietoperzy w remontowanym budynku w gminie Filipów. Fotopułapki rejestrowały zachowania zwierząt na strychu i przy otworach wlotowych. Wykorzystano również detektory ultradźwięków, prowadzono odłowy i obserwacje bezpośrednie. Nagrania z fotopułapek pomogły potwierdzić obecność i rozród nocka łydkowłosego (Błachowski, 2024).
W przypadku kolonii rozrodczych takie obserwacje mają szczególne znaczenie. Remont dachu, wymiana elementów konstrukcyjnych czy zamknięcie niewielkiego otworu mogą zmienić warunki panujące w schronieniu. Nietoperze przez lata mogą korzystać z tych samych miejsc, a człowiek nie zawsze zdaje sobie sprawę z obecności lokatorów ukrytych pod dachem.
Fotopułapki pozwalają sprawdzić, którymi otworami zwierzęta wlatują do budynku, kiedy opuszczają schronienie i jak korzystają z jego wnętrza. Takie informacje pomagają planować prace remontowe z uwzględnieniem potrzeb chronionych gatunków. Materiał Błachowskiego pokazuje praktyczne zastosowanie tej metody, choć przedstawione wyniki pochodzą ze streszczenia konferencyjnego, a nie z pełnej publikacji naukowej.
Ale jak właściwie działa fotopułapka, która ma sfotografować nietoperza?
Większość urządzeń przeznaczonych do obserwowania ssaków lądowych wykorzystuje czujnik reagujący na zmiany promieniowania cieplnego. Kiedy przed fotopułapką pojawia się zwierzę, aparat uruchamia się i wykonuje zdjęcie lub rozpoczyna nagrywanie filmu. W przypadku nietoperzy pojawia się problem. Są małe, a ich przelot trwa niekiedy zaledwie ułamek sekundy. Zanim aparat zareaguje, nietoperza może już nie być w kadrze.
Dlatego do fotografowania tych zwierząt w locie wykorzystuje się również specjalistyczne zestawy. Jednym z rozwiązań jest bariera świetlna, często działająca w podczerwieni. Gdy nietoperz przecina niewidoczną wiązkę, czujnik uruchamia aparat. Bardzo krótki błysk lampy pozwala uchwycić sylwetkę zwierzęcia bez rozmycia spowodowanego szybkim ruchem skrzydeł. Aparat ustawia się wcześniej na określoną odległość, dzięki czemu przelatujący nietoperz może znaleźć się w odpowiednio ostrym kadrze.
Jens Rydell i współautorzy opisali w 2022 roku możliwości takiego fotografowania nietoperzy w ich naturalnym środowisku. Przedstawili przykłady zdjęć wykonanych przy schronieniach, nad zbiornikami wodnymi i w miejscach żerowania. Zgromadzony przez autorów materiał obejmował ponad 56 gatunków nietoperzy z różnych części świata (Rydell i in., 2022).
Na fotografiach można dostrzec szczegóły budowy pyszczka, uszu, błon lotnych, a czasami nawet uzębienia. Są to cechy wykorzystywane przy rozpoznawaniu gatunków. Autorzy pokazali jednak, że nie każde zdjęcie pozwala na pewną identyfikację. Niektóre gatunki są do siebie tak podobne, że konieczne byłoby obejrzenie cech niewidocznych na fotografii.
Szczególnie interesujące są zdjęcia nietoperzy wykonane nad wodą. Zwierzęta piją w locie, zbliżając się do powierzchni zbiornika i na krótką chwilę dotykając jej pyszczkiem. Dla obserwatora stojącego na brzegu wszystko może rozegrać się zbyt szybko, aby dostrzec szczegóły. Aparat wyposażony w odpowiedni system wyzwalania i błysku potrafi zatrzymać ten moment na fotografii.
Kamery znajdują zastosowanie również w badaniach środowiska, w którym nietoperze zdobywają pokarm. Ireneusz Ruczyński z Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży wraz ze współpracownikami opracował metodę monitorowania nocnych owadów latających. Badacze chcieli sprawdzić, jak zmienia się ich występowanie w przestrzeni i czasie. Wykorzystali do tego system kamer umożliwiający rejestrowanie owadów bez konieczności ich odławiania.
Wyniki opublikowane w 2020 roku pokazały, że za pomocą takich urządzeń można badać zmienność aktywności nocnych owadów z dużą dokładnością czasową i przestrzenną. Dla chiropterologów jest to szczególnie interesujące, ponieważ owady stanowią pokarm większości europejskich nietoperzy. Ich dostępność zmienia się w ciągu nocy i pomiędzy siedliskami. Dzięki takim metodom można dokładniej poznawać warunki żerowania nietoperzy i analizować związki między aktywnością owadów a aktywnością polujących na nie ssaków (Ruczyński i in., 2020).
W tym przypadku kamery nie fotografowały samych nietoperzy, lecz ich potencjalny pokarm. To kolejny przykład wykorzystania automatycznej rejestracji obrazu w badaniach związanych z ekologią tych zwierząt.
Fotografie nietoperzy mogą być również pomocne w badaniach gatunków emitujących bardzo ciche sygnały echolokacyjne. Ich obecność trudno czasami stwierdzić za pomocą detektorów ultradźwiękowych, szczególnie gdy zwierzęta przelatują w większej odległości od mikrofonu. Fotografia może wówczas dostarczyć dodatkowych informacji o gatunkach korzystających z badanego terenu.
Obie metody dobrze się uzupełniają. Detektor pozwala rejestrować sygnały echolokacyjne i analizować aktywność nietoperzy, natomiast aparat może pokazać wygląd zwierzęcia i wybrane elementy jego zachowania. Połączenie różnych technik zwiększa możliwości poznawania nocnego życia tych ssaków.
Fotografowanie nietoperzy wymaga jednak ostrożności. Sztuczne oświetlenie, błysk lampy czy niewłaściwie ustawione urządzenie mogą wpływać na zachowanie zwierząt. Szczególnej uwagi wymagają kolonie rozrodcze i zimowiska, gdzie niepokojenie nietoperzy może mieć poważne konsekwencje. Rydell i współautorzy podkreślają, że nawet metoda niewymagająca chwytania zwierząt powinna być stosowana w sposób ograniczający zakłócenia ich naturalnej aktywności.
Czy fotopułapki zastąpią tradycyjne metody badań nietoperzy? Trudno sobie to wyobrazić. Nie pozwalają określić wszystkich cech potrzebnych do rozpoznania gatunku, nie dostarczą pełnych informacji o wieku, kondycji czy stanie rozrodczym zwierzęcia. Mogą jednak pokazać zachowania, których obserwacja w obecności człowieka byłaby trudna.
Współczesny chiropterolog ma do dyspozycji coraz więcej narzędzi. Detektory ultradźwiękowe pozwalają usłyszeć to, czego człowiek nie słyszy. Nadajniki telemetryczne pomagają śledzić przemieszczanie się nietoperzy. Fotopułapki i specjalistyczne aparaty fotograficzne umożliwiają zajrzenie do ich nocnego świata.
A mnie najbardziej podoba się w tym wszystkim możliwość podglądania życia nietoperzy bez konieczności przeszkadzania im w codziennych zajęciach. Bo choć bardzo chciałabym wiedzieć, co robią, kiedy zapada zmrok, nie mam przecież zamiaru towarzyszyć im przez całą noc. Niech technologia czasem popracuje za człowieka!
Tekst Jolanta Węgiel Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy
Fot. Maurycy Ignaczak
📚 LITERATURA
1. Marchewka A., Postawa T. (2022). Ssaki w jaskiniach Ojcowskiego Parku Narodowego – monitoring przy użyciu fotopułapek, wyniki wstępne. Prądnik, 32: 79–88.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7472136
2. Marchewka A., Postawa T. (2023). Spying in the dark: camera traps as a monitoring method to detect small mammals in underground environments. Cave and Karst Science, 50(1): 23–30.
https://www.researchgate.net/publication/370479924_Spying_in_the_dark_camera_traps_as_a_monitoring_method_to_detect_small_mammals_in_underground_environments
3. Błachowski G. (2024). Wpływ remontu budynku na kolonię rozrodczą nocka łydkowłosego Myotis dasycneme. XXXI Ogólnopolska Konferencja Chiropterologiczna, s. 8.
https://nietoperze.pl/wp-content/uploads/2024/11/Ksiazka_abstraktow_XXXI_OKCh.pdf
4. Rydell J. i in. (2022). Bat selfies: photographic surveys of flying bats. Mammalian Biology, 102: 793–809.
https://doi.org/10.1007/s42991-022-00233-7
5. Ruczyński I. i in. (2020). Camera transects as a method to monitor high temporal and spatial ephemerality of flying nocturnal insects. Methods in Ecology and Evolution.
https://doi.org/10.1111/2041-210X.13339
