Przez dziesięciolecia badacze byli przekonani, że w ich sieci trafiają jedynie dwa bardzo podobne gatunki niewielkich nietoperzy – nocek wąsatek (Myotis mystacinus) i nocek Brandta (Myotis brandtii). Oba różniły się od siebie tylko subtelnymi cechami budowy, dlatego ich rozpoznawanie podczas nocnych odłowów często sprawiało trudności nawet doświadczonym chiropterologom (Dietz, von Helversen i Nill, 2009).
Nikt nie przypuszczał, że źródłem tych problemów jest nie tylko niezwykłe podobieństwo dwóch znanych gatunków. Wśród nich od lat ukrywał się trzeci – nocek Alkatoe (Myotis alcathoe). Był tak podobny do swoich krewniaków, że przez dziesięciolecia pozostawał niezauważony. Dopiero rozwój badań genetycznych ujawnił, że część osobników oznaczanych jako nocek wąsatek lub nocek Brandta w rzeczywistości należy do zupełnie odrębnego gatunku (von Helversen i in., 2001).
Na przełomie XX i XXI wieku zespół kierowany przez Otto von Helversena i Klausa-Gerda Hellera porównał materiał genetyczny europejskich populacji nocków. Analiza mitochondrialnego DNA wykazała istnienie nieznanej wcześniej linii ewolucyjnej. Dopiero po uzyskaniu tych wyników naukowcy ponownie przeanalizowali budowę zwierząt i dostrzegli subtelne różnice w anatomii czaszki, uzębieniu oraz echolokacji. W 2001 roku nowy gatunek został oficjalnie opisany jako Myotis alcathoe (von Helversen i in., 2001).
Największym zaskoczeniem było to, że nocek Alkatoe nie zamieszkiwał odległych, trudno dostępnych zakątków świata. Występował od tysięcy lat w lasach Europy, często na tych samych stanowiskach co nocek wąsatek i nocek Brandta. Naukowcy mieli go dosłownie przed oczami, jednak jego podobieństwo do pozostałych gatunków skutecznie ukrywało jego prawdziwą tożsamość.
Po opublikowaniu wyników badań rozpoczęto ponowną analizę kolekcji muzealnych oraz nowych odłowów. W krótkim czasie potwierdzono występowanie nocka Alkatoe w wielu krajach Europy, między innymi w Niemczech, Francji, Czechach, Słowacji, Polsce, na Węgrzech i we Włoszech (Niermann i in., 2007; Dietz, von Helversen i Nill, 2009).
Badania wykazały również, że gatunek preferuje stare lasy liściaste z licznymi dziuplastymi drzewami oraz niewielkimi ciekami wodnymi. Tak wyspecjalizowane wymagania siedliskowe sprawiają, że jest szczególnie wrażliwy na wycinkę starodrzewów i przekształcanie naturalnych lasów (EUROBATS, 2023).
Historia nocka Alkatoe pokazuje, jak bardzo współczesna genetyka zmieniła sposób poznawania świata przyrody. To właśnie analiza DNA pozwoliła odkryć gatunek, którego nie udało się rozpoznać wyłącznie na podstawie wyglądu. Okazało się, że tam, gdzie przez lata widziano dwa niemal identyczne gatunki, od początku istniał jeszcze trzeci – ukryty na oczach naukowców.
Tekst Jolanta Węgiel Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy.
Fot. Nocek Akatoe. Autor Maurycy Ignaczak
Źródła
Bickford, D., Lohman, D. J., Sodhi, N. S., i in. (2007). Cryptic species as a window on diversity and conservation. Trends in Ecology & Evolution, 22(3), 148–155.
Dietz, C., von Helversen, O., & Nill, D. (2009). Bats of Britain, Europe and Northwest Africa. A&C Black Publishers.
EUROBATS. (2023). Species factsheet: Myotis alcathoe.
Niermann, I., Biedermann, M., Bogdanowicz, W., i in. (2007). Biogeography of the recently described bat Myotis alcathoe. Acta Chiropterologica, 9(2), 361–378.
von Helversen, O., Heller, K.-G., Mayer, F., Nemeth, A., & Volleth, M. (2001). Cryptic mammalian species: a new species of whiskered bat (Myotis alcathoe n. sp.) in Europe. Naturwissenschaften, 88, 217–223.
