Zapada zmrok. Dla większości z nas dzień dobiega końca, ale dla nietoperzy dopiero się zaczyna. Wylatują z dziupli, jaskiń i szczelin budynków, przeczesując nocne niebo w poszukiwaniu owadów. Od milionów lat ich życie wyznacza ten sam rytm – ciepłe noce, chłodne zimy i sezonowa obfitość pokarmu. Dziś ten rytm zaczyna się jednak zmieniać.
Zmiany klimatu coraz wyraźniej odciskają swoje piętno również na tych nocnych ssakach. Coraz cieplejsze zimy, długotrwałe fale upałów i częstsze zjawiska ekstremalne wpływają na ich aktywność, hibernację, rozród oraz dostępność pokarmu. Najnowsze badania pokazują, że choć część gatunków potrafi dostosować się do nowych warunków, inne mogą nie nadążyć za tempem zachodzących zmian (Festa i wsp., 2023).
Nietoperze nie należą do zwierząt, które mogą sobie pozwolić na wiele błędów. Większość gatunków wydaje na świat tylko jedno młode rocznie, dlatego każda większa strata populacji odbudowuje się bardzo powoli. Ich życie jest też wyjątkowo silnie uzależnione od pogody. Temperatura decyduje o tym, kiedy rozpoczynają aktywność, zapadają w hibernację i wychowują młode, a jednocześnie wpływa na liczebność owadów stanowiących ich podstawowy pokarm. Z przeglądu ponad 200 badań wynika, że właśnie ta zależność od klimatu sprawia, iż nietoperze należą do ssaków najbardziej narażonych na skutki globalnego ocieplenia (Festa i wsp., 2023).
Jednym z pierwszych sygnałów zachodzących zmian jest przesuwanie się zasięgów występowania wielu gatunków. W Europie niektóre nietoperze pojawiają się coraz dalej na północ, gdzie jeszcze kilkadziesiąt lat temu spotykano je sporadycznie lub wcale. Na pierwszy rzut oka może to wyglądać jak sukces. W rzeczywistości nowe tereny nie zawsze oferują odpowiednie kryjówki i wystarczającą ilość pokarmu. Rozszerzenie zasięgu nie musi więc oznaczać wzrostu liczebności populacji – czasem jest jedynie próbą nadążenia za zmieniającym się klimatem (Festa i wsp., 2023).
Najbardziej spektakularnym skutkiem ocieplenia są jednak fale upałów. Nietoperze przez tysiące lat wybierały schronienia, które zapewniały im stabilne warunki – dziuple starych drzew, szczeliny skalne, jaskinie czy poddasza budynków. To właśnie tam odpoczywają w ciągu dnia i wychowują młode.
Na początku lata w takich kryjówkach tworzą się kolonie rozrodcze. Setki samic rodzą młode i karmią je mlekiem. Ciepło jest wtedy sprzymierzeńcem – przyspiesza rozwój noworodków, które przez pierwsze tygodnie życia nie potrafią jeszcze samodzielnie utrzymywać stałej temperatury ciała. Problem pojawia się wtedy, gdy temperatura na zewnątrz gwałtownie rośnie. Schronienie, które jeszcze niedawno zapewniało idealne warunki, zaczyna nagrzewać się jak zamknięty samochód pozostawiony na słońcu.
Paradoksalnie miejsce, które przez dziesiątki lat chroniło kolonię przed chłodem i drapieżnikami, podczas fali upałów może stać się śmiertelną pułapką.
Naukowcy obserwowali, że podczas ekstremalnych upałów nietoperze próbują ratować się na różne sposoby. Przemieszczają się do chłodniejszych części kryjówki, opuszczają schronienie nawet w środku dnia lub chłodzą organizm dzięki parowaniu wody z błon skrzydeł i pyska. Każda z tych strategii ma jednak swoją cenę. Zwierzęta tracą wodę i zużywają cenne zapasy energii, a długotrwałe fale gorąca mogą prowadzić do odwodnienia i śmierci (Czenze i wsp., 2024).
Skutki takich zjawisk po raz pierwszy zwróciły uwagę świata w Australii. Podczas dni z temperaturą przekraczającą 42°C pod drzewami znajdowano tysiące martwych latawców (Pteropus spp.). Ginęły całe kolonie, a wśród ofiar było wiele młodych pozostających pod opieką samic. Dziś podobne sygnały pojawiają się również w Europie. We Włoszech podczas fal upałów naukowcy odnajdywali martwe młode borowca wielkiego (Nyctalus noctula) pod drzewami, w których znajdowały się kolonie rozrodcze. Autorzy badań doszli do wniosku, że nagrzewające się dziuple przestały pełnić funkcję bezpiecznych schronień i zaczęły działać jak „pułapki ekologiczne” (Balestrieri i wsp., 2025).
Zmiany klimatu nie kończą się jednak wraz z latem. Również zima przestaje wyglądać tak, jak przez tysiące lat. Dla nietoperzy hibernacja nie jest długim snem, lecz precyzyjnie zaplanowaną strategią oszczędzania energii. Zwierzęta spowalniają metabolizm, obniżają temperaturę ciała i przez wiele miesięcy żyją dzięki zapasom tłuszczu zgromadzonym jesienią.
Coraz częściej zdarza się jednak, że w środku zimy temperatura nagle rośnie. Nietoperze wybudzają się, opuszczają kryjówki i rozpoczynają aktywność. Problem w tym, że owadów wciąż nie ma. Każdy taki lot oznacza niepotrzebną utratę energii, której może zabraknąć do końca zimy. Badania pokazują, że pogoda coraz silniej wpływa na moment zakończenia hibernacji, a nietypowo ciepłe zimy mogą zaburzać rytm życia wielu gatunków (Koch i wsp., 2023).
Zmienia się również świat owadów. Ciepłe wiosny przyspieszają ich rozwój, natomiast susze i intensywne opady mogą gwałtownie ograniczać ich liczebność. W efekcie szczyt dostępności pokarmu coraz częściej nie pokrywa się z okresem, w którym młode nietoperze najbardziej go potrzebują. Naukowcy określają to zjawisko jako niedopasowanie fenologiczne. Nawet jeśli dorosłe osobniki poradzą sobie z niedoborem pożywienia, młode mogą rozwijać się wolniej lub mieć mniejsze szanse na przeżycie pierwszego roku życia (Festa i wsp., 2023).
Mimo tych zagrożeń nietoperze nie pozostają całkowicie bezbronne. Nie wszystkie gatunki reagują na zmiany klimatu w taki sam sposób, a część z nich wykazuje zaskakującą elastyczność.
Dobrym przykładem jest liścionos madagaskarski (Triaenops menamena). Badania prowadzone na Madagaskarze wykazały, że populacje zamieszkujące różne regiony wyspy odmiennie regulują temperaturę ciała i wykorzystują torpor – stan głębokiego spowolnienia metabolizmu pozwalający oszczędzać energię. Osobniki żyjące w chłodniejszych i bardziej suchych rejonach częściej korzystały z tej strategii niż populacje z cieplejszych siedlisk. Pokazuje to, że nawet przedstawiciele jednego gatunku potrafią wykształcić różne sposoby radzenia sobie ze zmieniającymi się warunkami środowiska (Remmers, 2024).
Jeszcze ciekawsze wyniki przyniosły wieloletnie badania prowadzone w Europie. Naukowcy wykazali, że dwa gatunki nietoperzy zimujące w tych samych schronieniach zareagowały na ocieplenie klimatu w zupełnie odmienny sposób – jeden skrócił okres hibernacji, drugi go wydłużył. To pokazuje, że nie istnieje jeden uniwersalny sposób przystosowania się do zmian klimatu. O tym, jak dany gatunek poradzi sobie z ociepleniem, decydują jego fizjologia, wybór schronień i sposób zdobywania pokarmu (Krivek i wsp., 2025).
Choć liczba badań szybko rośnie, naukowcy nadal mają więcej pytań niż odpowiedzi. Nie wiadomo, które gatunki zdołają dostosować się do szybko zmieniającego się klimatu, a które będą wymagały aktywnej ochrony. Coraz wyraźniej widać jednak, że zagrożeniem nie jest wyłącznie wzrost średniej temperatury. Równie ważne są fale upałów, łagodne zimy, zanikanie siedlisk i spadek liczebności owadów. To właśnie nakładanie się tych zjawisk może w najbliższych dekadach najbardziej zmienić życie nietoperzy (Kerth i wsp., 2025).
Gdy zapada letni zmrok, nadal można zobaczyć ich sylwetki przecinające niebo w pogoni za owadami. To widok, który od tysięcy lat pozostaje niezmienny. Pytanie brzmi, jak długo jeszcze taki pozostanie. Od odpowiedzi na to pytanie zależy przyszłość nie tylko samych nietoperzy, lecz także całych ekosystemów, których są nieodłączną częścią.
Fot. Jacek Kolasiński. Księżyc w pełni
Literatura
Balestrieri A. i wsp. (2025). Heat-related mortality in tree-roosting bats reveals ecological traps during extreme heat events. Mammalian Biology.
Czenze Z. J. i wsp. (2024). Behavioural and physiological responses of bats to extreme heat. Journal of Thermal Biology.
Festa F., Ancillotto L., Bosso L. i wsp. (2023). Bat responses to climate change: a systematic review. Biological Reviews, 98(1), 19–33.
Kerth G. i wsp. (2025). In-situ responses of temperate-zone bats to climate change. Annals of the New York Academy of Sciences.
Koch M., Kugelschafter K., Zahn A. i wsp. (2023). How weather triggers the emergence of bats from their subterranean hibernacula. Scientific Reports, 13, 6344.
Krivek G. i wsp. (2025). One Species Hibernates Shorter, the Other Longer: Rapid but Opposing Responses to Warming Climate in Two Sympatric Bat Species. Global Change Biology.
Remmers S. (2024). Ready for climate change? The importance of adaptive thermoregulatory flexibility for the Malagasy bat species Triaenops menamena.
