Wieczorem, gdy słońce chowa się za linią lasu, nad koronami drzew zaczyna się niezwykły spektakl. W świetle gasnącego nieba pojawiają się sylwetki nietoperzy. Przecinają powietrze z zawrotną prędkością, wykonują nagłe zwroty, czasem dwa osobniki lecą tuż obok siebie, jakby prowadziły niewidzialny taniec. Dla przypadkowego obserwatora wygląda to jak romantyczny pościg. Czy właśnie wtedy rodzą się nietoperze miłości?
To pytanie od dawna pobudza wyobraźnię. Odpowiedź nauki okazuje się jednak znacznie ciekawsza od popularnych wyobrażeń.
Jesienią, gdy rozpoczyna się okres godowy, samce wielu gatunków zamieniają nocne niebo w scenę swoich pokazów. Zajmują niewielkie terytoria i wydają charakterystyczne głosy godowe, które mają zwrócić uwagę samic. U europejskich borowców, karlików czy mroczków są to głównie ultradźwięki, często uzupełniane dźwiękami słyszalnymi dla człowieka. Badacze opisują takie zachowanie jako lot śpiewny (song flight), podczas którego samiec wielokrotnie okrąża wybrane miejsce, prezentując swoje możliwości i odstraszając konkurentów (Wilkinson i McCracken, 2003; Dorrestein i wsp., 2024).
Właśnie te widowiskowe loty sprawiają wrażenie, jakby między zwierzętami dochodziło do zbliżenia w powietrzu. Tymczasem obserwacje prowadzone przez chiropterologów pokazują coś innego. Powietrze jest miejscem zalotów, prezentacji i wyboru partnera, natomiast samo połączenie pary następuje już po zakończeniu lotów – najczęściej w kryjówce, na pniu drzewa, gałęzi, ścianie budynku lub innym stabilnym miejscu. W obszernym przeglądzie opublikowanym w 2024 roku autorzy podkreślają, że nie ma wiarygodnych dowodów na to, aby u wolno żyjących nietoperzy był to typowy element odbywający się podczas swobodnego lotu.
To jednak nie oznacza, że niebo nie odgrywa ważnej roli w ich życiu godowym.
Właśnie tam samice mogą ocenić samców. Liczy się siła głosu, wytrwałość, zajmowane terytorium oraz sposób wykonywania lotów. U części gatunków samce wracają każdej nocy w to samo miejsce i przez wiele godzin powtarzają swoje „koncerty”. Z daleka wygląda to jak niewidzialna scena zawieszona nad lasem. Przegląd Anne Dorrestein i współautorów pokazuje, że u nietoperzy częściej, niż przypuszczano, występują systemy godowe przypominające tzw. lek – miejsca, gdzie samce prezentują się samicom, a one dokonują wyboru partnera.
Interesujących informacji dostarczyły również najnowsze badania prowadzone w Niemczech przez zespół Martina Nagy. Naukowcy przeanalizowali ponad 83 tysiące nagrań ultradźwięków oraz wykorzystali kamery termowizyjne do odtworzenia trójwymiarowych tras lotu nietoperzy. Wykazali, że co najmniej siedem europejskich gatunków wykonuje charakterystyczne loty śpiewne związane z okresem godowym. Samce wielokrotnie okrążały wybrane miejsca, emitując sygnały godowe, które – jak przypuszczają autorzy – służą przyciąganiu samic oraz zaznaczaniu zajmowanego terytorium. Badania te należą do najmocniejszych dowodów na to, że widowiskowe pokazy w powietrzu są ważnym elementem zalotów europejskich nietoperzy (Nagy i wsp., 2026).
Dlaczego finał tych zalotów odbywa się już po wylądowaniu?
Odpowiedź podpowiada sama biomechanika lotu. Nietoperze są jedynymi ssakami zdolnymi do aktywnego lotu. Utrzymanie się w powietrzu wymaga nieustannej pracy skrzydeł i niezwykle precyzyjnego kontrolowania każdego ruchu. Zbliżenie dwóch zwierząt wymaga natomiast stabilności i pewnego oparcia. Nic więc dziwnego, że natura rozdzieliła te dwa etapy – pokaz odbywa się w powietrzu, a jego zakończenie już w bezpiecznym miejscu.
Co ciekawe, sposób ustawienia partnerów podczas zbliżenia również wyróżnia nietoperze na tle większości ssaków. Pozycja twarzą do siebie należy u ssaków do rzadkości i najlepiej została opisana u ludzi oraz niektórych naczelnych, zwłaszcza bonobo. Obserwacje wskazują jednak, że także u części gatunków nietoperzy partnerzy mogą być ustawieni przodem do siebie lub niemal twarzą w twarz. Badacze uważają, że wynika to przede wszystkim z wyjątkowej budowy ich ciała, błon skrzydłowych oraz sposobu zawieszania się. Dotychczas nie wykazano jednak, aby takie ustawienie pełniło funkcję społeczną, jak ma to miejsce u niektórych naczelnych. Wszystko wskazuje na to, że jest ono przede wszystkim przystosowaniem anatomicznym i biomechanicznym (Wilkinson i McCracken, 2003; Dorrestein i wsp., 2024).
Można więc powiedzieć, że nietoperze rzeczywiście „zakochują się” nad naszymi głowami. To tam rozbrzmiewają ich pieśni, tam odbywają się pościgi i tam samice wybierają partnera. Jednak ostatni akt tej nocnej historii rozgrywa się już poza niebem – w zacisznej kryjówce, z dala od ciekawskich oczu.
Fot. Nocki duże. Autor Maurycy Ignaczak
Źródła
- Dorrestein A., Westcott D., Martin J.M. i wsp. (2024). Bat mating systems—A review and recategorisation. Ecology and Evolution, 14:e70149.
- Wilkinson G.S., McCracken G.F. (2003). Bat mating systems. W: Bat Ecology. University of Chicago Press.
- Printz L. (2026). Acoustic, Behavioral and Genetic Aspects of the Mating System of Bats. Freie Universität Berlin.
- Nagy M. i wsp. (2026). Badania nad lotami śpiewnymi europejskich nietoperzy z wykorzystaniem kamer termowizyjnych i detektorów ultradźwięków.
