Dla większości kierowców pozostają niezauważone – przemykają bezszelestnie w świetle reflektorów, polując na owady. Nie wszystkie jednak wracają przed świtem do swoich kolonii. Część kończy życie na asfalcie, a ich śmierć najczęściej pozostaje niezauważona. Gdy samochód mknie z prędkością 90 kilometrów na godzinę, zderzenie z niewielkim ssakiem trwa ułamek sekundy. Kierowca zwykle nie zdaje sobie sprawy, że właśnie zginęło jedno ze zwierząt zamieszkujących polskie lasy, parki i wsie.
Martwego nietoperza trudno dostrzec. Ma niewielkie rozmiary, ciemne futro i błoniaste skrzydła, które po zderzeniu z pojazdem niemal zlewają się z nawierzchnią drogi. Jeśli ciało nie zostanie odrzucone na pobocze przez pęd powietrza, może szybko zniknąć, zabrane przez padlinożerców. Dlatego badania śmiertelności na drogach mogą nie wykrywać wszystkich ofiar.
Metaanaliza europejskich badań przeprowadzona przez Amy Grace Fensome i Fionę Mathews objęła 1207 przypadków śmierci nietoperzy w wyniku kolizji z pojazdami. Wykazała, że szczególnie narażone były gatunki latające nisko nad ziemią. Wśród znajdowanych ofiar nadreprezentowane były również osobniki młode oraz samce (Fensome i Mathews, 2016).
Przez wiele lat uwagę badaczy przyciągał przede wszystkim wpływ dróg na przemieszczanie się nietoperzy pomiędzy schronieniami a miejscami żerowania. Droga może jednak nie tylko przecinać ich trasę, ale również stać się miejscem śmiertelnej kolizji. Nietoperze wykorzystują aleje drzew, skraje lasów, zadrzewienia śródpolne i żywopłoty jako elementy krajobrazu ułatwiające orientację podczas lotu. Kiedy taki szlak przecina jezdnia, zwierzę może znaleźć się bezpośrednio na torze jazdy samochodu.
„Jedną z grup ssaków szczególnie narażonych na kolizje z pojazdami są nietoperze. Ograniczanie negatywnego wpływu dróg na te zwierzęta wymaga poznania ich zachowań podczas przekraczania szlaków komunikacyjnych” – podkreślają Jan Cichocki, Dariusz Łupicki, Agnieszka Ważna i Dagmara Nowacka w opracowaniu poświęconym ochronie nietoperzy na autostradach (Cichocki i wsp., 2013).
Polscy badacze zwracają uwagę, że samo liczenie martwych zwierząt nie wystarcza. Równie ważne jest ustalenie, gdzie nietoperze próbują przekraczać drogi i czy korzystają z przygotowanych dla nich przejść. Taka wiedza pomaga oceniać skuteczność rozwiązań mających ograniczać liczbę kolizji (Cichocki i wsp., 2013).
Grzegorz Lesiński, Anna Sikora i Adam Olszewski badali śmiertelność nietoperzy na 16,6-kilometrowym odcinku drogi przecinającej Kampinoski Park Narodowy. Znaleźli 61 martwych nietoperzy należących do siedmiu gatunków. Najczęściej wśród ofiar stwierdzano borowca wielkiego, gacka brunatnego i mopka zachodniego (Lesiński i wsp., 2011). Wyniki pokazały również, że problem kolizji nie dotyczy wyłącznie gatunków latających nisko – wśród najczęściej znajdowanych ofiar znalazł się także wysoko latający borowiec wielki.
Nowe spojrzenie na zachowanie nietoperzy podczas przekraczania dróg przyniosło badanie opublikowane w 2025 roku. Naukowcy wykorzystali kamery pracujące w bliskiej podczerwieni i trójwymiarową rekonstrukcję lotu mopka zachodniego (Barbastella barbastellus). Przeanalizowali 400 trajektorii lotu zarejestrowanych w dziewięciu lokalizacjach. Aż 56 procent z nich przebiegało na wysokości uznanej za stwarzającą ryzyko kolizji z pojazdami (O’Malley i wsp., 2025).
Badanie przyniosło jeszcze jeden interesujący wynik. Wraz ze wzrostem zwarcia koron drzew rosło prawdopodobieństwo, że mopki będą poruszały się na wysokości stwarzającej ryzyko zderzenia. Częściej obserwowano również lot wzdłuż drogi. To ważna wskazówka przy projektowaniu zabezpieczeń: drzewa przy jezdni nie zawsze automatycznie prowadzą nietoperza ponad samochodami. W określonych warunkach mogą kierować jego lot właśnie na niebezpiecznej wysokości (O’Malley i wsp., 2025).
Nietoperze należą do ssaków o stosunkowo wolnym tempie rozrodu. Wiele gatunków jest długowiecznych, a samice zwykle rodzą jedno młode w roku. Dlatego utrzymująca się dodatkowa śmiertelność może mieć znaczenie dla lokalnych populacji.
Jak więc chronić nietoperze przed samochodami? Stosowanych jest kilka rozwiązań, choć ich skuteczność zależy od miejsca, konstrukcji oraz zachowania poszczególnych gatunków. Już na etapie projektowania nowych dróg można rozpoznawać ważne trasy przelotów i uwzględniać ciągłość korytarzy ekologicznych. Wykorzystuje się między innymi przejścia górne i dolne, przepusty oraz rozwiązania naprowadzające zwierzęta w stronę miejsc, w których mogą bezpieczniej przekroczyć drogę (Cichocki i wsp., 2013; Rodrigues i wsp., 2008).
Samo wybudowanie przejścia nie kończy jednak pracy. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy nietoperze rzeczywiście z niego korzystają i jak zachowują się w jego otoczeniu. Badanie O’Malleya i współautorów pokazuje, dlaczego jest to tak ważne. Rozwiązanie, które z punktu widzenia człowieka wydaje się prowadzić nietoperza bezpiecznie ponad drogą, nie musi wywołać właśnie takiej reakcji zwierzęcia.
Nocą kierowca widzi drogę przede wszystkim w świetle reflektorów. Nietoperz odczytuje ją inaczej – jako przerwę pomiędzy drzewami, żywopłotami i innymi elementami krajobrazu, po którym porusza się od schronienia do miejsca żerowania. Skuteczna ochrona zaczyna się więc od zrozumienia nie tylko tego, gdzie nietoperz przekracza drogę, ale także jak to robi.
Źródła
Fensome A.G., Mathews F. (2016). Roads and bats: a meta-analysis and review of the evidence on vehicle collisions and barrier effects. Mammal Review, 46(4), 311–323. DOI: 10.1111/mam.12072.
Cichocki J., Łupicki D., Ważna A., Nowacka D. (2013). Czy można ochronić nietoperze przed kolizjami z pojazdami na autostradzie? Studia i Materiały CEPL w Rogowie, 15(36), 59–66.
Lesiński G., Sikora A., Olszewski A. (2011). Bat casualties on a road crossing a mosaic landscape. European Journal of Wildlife Research, 57, 217–223. DOI: 10.1007/s10344-010-0414-9.
O’Malley K.D. i wsp. (2025). Increasing canopy cover elevates vehicle collision risk for barbastelle bats (Barbastella barbastellus) at roads. Scientific Reports, 15, 37011. DOI: 10.1038/s41598-025-14315-2.
Rodrigues L., Bach L., Dubourg-Savage M.J., Goodwin J., Harbusch C. (2008). Guidelines for consideration of bats in road projects. EUROBATS Publication Series No. 3. Bonn: UNEP/EUROBATS.
