Jesienią przed Jaskinią Szachownica robi się tłoczno. Tyle że większości tego ruchu człowiek nie jest w stanie zobaczyć.
Zapada wieczór. Wapienne wyrobisko na Wyżynie Wieluńskiej powoli znika w ciemności. Chiropterolodzy rozwijają sieci. Cienka przędza przecina trasy przelotu nietoperzy. Dopóki jest jasno, widać jeszcze regularne oczka. Kilkadziesiąt minut później sieć niemal rozpływa się w mroku.
Szachownica leży w centrum Wyżyny Wieluńskiej. Ignaczak i współautorzy badali tu wczesnojesienną aktywność nietoperzy, prowadząc nocne odłowy w sieci. Późnym latem i jesienią przy jaskini trwa rojenie — nietoperze licznie pojawiają się przy wejściach do podziemi, które później mogą służyć im jako zimowiska. W czasie badań schwytano łącznie 2317 nietoperzy należących do dziesięciu gatunków. Wśród nich był nocek rudy.
Co jakiś czas sieć zaczyna drżeć.
Trzeba wtedy podejść szybko. Światło czołówki przesuwa się po cienkich nitkach. W jednej z kieszeni porusza się nietoperz. Chiropterolog ujmuje go w dłoń i ostrożnie zaczyna wyplątywać. Najpierw jedno skrzydło, później drugie. Trzeba uważać na cienką błonę lotną rozpiętą między wydłużonymi palcami.
Po wyjęciu z sieci zaczynają się oględziny i pomiary. Oznacza się gatunek, sprawdza płeć i określa wiek zwierzęcia. U młodych nietoperzy pomocny jest stopień skostnienia stawów palców skrzydła. Ocenia się również stan rozrodczy. Suwmiarką mierzy się długość przedramienia, a zwierzę jest ważone. Jeśli odłów obejmuje obrączkowanie, sprawdza się również, czy nietoperz był już wcześniej oznakowany. Numer obrączki może pozwolić ustalić, gdzie i kiedy został schwytany poprzednio. Dane trafiają do dokumentacji, a zwierzę po zakończeniu czynności zostaje wypuszczone.
W dłoni chiropterologa widać brązowawe futro, ciemny pyszczek i niewielkie uszy. Kiedy jednak spojrzeć na tylne kończyny, uwagę zwracają stopy.
Są duże.
To nocek rudy, Myotis daubentonii. U tego niewielkiego nietoperza tylne stopy są wyraźnie rozwinięte i zaopatrzone w pazury. Ich budowa jest związana ze sposobem zdobywania pokarmu.
Żeby zobaczyć, jak nocek rudy wykorzystuje stopy podczas polowania, trzeba przenieść się znad jesiennej Szachownicy nad wodę.
Nocek rudy jest silnie związany ze środowiskiem wodnym. Poluje nad rzekami, jeziorami, stawami i kanałami. Dobrze pokazują to badania Ciechanowskiego prowadzone w latach 1998–1999 w Puszczy Darżlubskiej na północy Polski. Porównał on nietoperze występujące nad niewielką leśną rzeką, śródleśnym stawem oraz małym zbiornikiem położonym w pobliżu zabudowań.
Nad leśną rzeką 84 procent schwytanych nietoperzy stanowiły nocki rude. Aktywność wszystkich nietoperzy była tam również wyższa niż nad dwoma pozostałymi zbiornikami.
Nocek rudy poluje bardzo blisko powierzchni wody. Rydell, Miller i Jensen, opisując sposób żerowania tego gatunku, przywołują wcześniejsze pomiary Kalko i Schnitzlera: podczas polowania nocki rude latały średnio 16 centymetrów nad taflą, a zdobycz wykrywały ze średniej odległości 128 centymetrów.
Lecąc tak nisko, nietoperz lokalizuje zdobycz za pomocą echolokacji. Wysyła sygnały ultradźwiękowe i analizuje powracające echo. Duże znaczenie ma przy tym stan powierzchni wody.
Rydell i współautorzy obserwowali nocki rude nad strumieniem, w którym obok siebie znajdowały się fragmenty spokojnej wody oraz odcinek pokryty niewielkimi falami. Aktywność nietoperzy nad spokojną taflą była 20–40 razy większa niż nad wodą pofalowaną. Nad falami zarejestrowano zaledwie dziesięć przelotów i podczas żadnego z nich nietoperze nie próbowały schwytać owada.
Nie wynikało to z mniejszej liczby owadów. Badacze stwierdzili ich więcej właśnie nad pofalowanym odcinkiem. Różnica wiązała się z warunkami akustycznymi. Niewielkie fale tworzą bardziej skomplikowane echo, co może utrudniać nockom wykrywanie drobnej zdobyczy znajdującej się tuż nad wodą.
Podczas takiego polowania przydają się duże stopy. Nocek rudy może chwytać owady w powietrzu, ale potrafi także zbierać zdobycz z powierzchni wody. Zbliżając się do ofiary, opuszcza tylne kończyny i przechwytuje ją stopami oraz pazurami. Ten sposób zdobywania pokarmu określa się jako trawling.
Duże stopy pozwalają więc nockowi wykorzystywać przestrzeń bezpośrednio nad taflą. Nietoperz może chwytać owady latające nisko nad wodą, a także te znajdujące się na jej powierzchni.
Co dokładnie trafia do jego pyska, sprawdzili Vesterinen i współautorzy za pomocą analizy DNA. Zbadali odchody pobrane od 34 nocków rudych w południowo-zachodniej Finlandii. Zidentyfikowali 128 gatunków zdobyczy należących do 49 rodzin i dziesięciu rzędów stawonogów.
Najczęściej pojawiały się muchówki — wykryto je u 94 procent badanych nietoperzy. Chruściki występowały w pokarmie 69 procent osobników, a motyle u 63 procent. Szczególnie często pojawiały się ochotkowate, stwierdzone u 31 z 34 badanych nocków. Larwy wielu przedstawicieli tej rodziny rozwijają się w wodzie, a postacie dorosłe pojawiają się później nad powierzchnią rzek, jezior i stawów.
W kolejnych badaniach Vesterinen i współautorzy porównali pokarm nocków z owadami dostępnymi w środowisku. Ochotkowate pozostawały najczęściej zjadanymi ofiarami nawet wtedy, gdy pod koniec sezonu zwiększała się dostępność innych muchówek. Związek nocka rudego z wodą dotyczy więc zarówno miejsca polowania, jak i dużej części jego pokarmu.
Pod koniec lata warunki zaczynają się zmieniać. Noce stają się chłodniejsze, zmniejsza się aktywność owadów, a nietoperze przygotowują się do zimy. Jednocześnie rozpoczyna się okres intensywnej aktywności przy podziemnych schronieniach.
Wracamy do Szachownicy.
Jesienne rojenie nie oznacza jeszcze rozpoczęcia hibernacji. Nietoperze mogą wielokrotnie odwiedzać podziemia i ponownie je opuszczać. Dopiero wraz z nadejściem chłodniejszych miesięcy coraz więcej osobników pozostaje w zimowiskach.
Szachownica jest jednym z ważnych zimowisk nietoperzy w Polsce. Zimowe liczenia prowadzone są tutaj od początku lat 80. XX wieku, dzięki czemu zgromadzono wieloletnie dane o zmianach liczebności poszczególnych gatunków.
Nocek rudy zimuje także w innych podziemnych schronieniach: jaskiniach, sztolniach, fortyfikacjach, tunelach i piwnicach. Ekologię jego hibernacji szczegółowo badał w Polsce Kokurewicz. Z kolei Fuszara i współautorzy analizowali wieloletnie zmiany liczebności nocków rudych w zimowiskach centralnej Polski.
Podczas hibernacji metabolizm nietoperza zwalnia, temperatura ciała się obniża, a zużycie energii spada. Zwierzę korzysta przede wszystkim z zapasów tłuszczu zgromadzonych przed zimą. Okresy odrętwienia są przerywane przebudzeniami, które wymagają znacznego wydatku energii.
Wiosną nocki rude opuszczają zimowiska i ponownie zaczynają intensywnie żerować. Wracają nad rzeki, jeziora, kanały i stawy.
Tam duże stopy, które jesienią zwracają uwagę podczas oględzin nietoperza wyjętego z sieci, służą do przechwytywania zdobyczy. Nocek przelatuje nisko nad taflą, lokalizuje ofiarę za pomocą echolokacji, a kiedy znajduje się ona na powierzchni wody, opuszcza tylne kończyny i chwyta ją stopami.
To właśnie z tym sposobem polowania związana jest jedna z najbardziej charakterystycznych cech nocka rudego — jego duże stopy.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Ciechanowski M. (2002). Community structure and activity of bats (Chiroptera) over different water bodies. Mammalian Biology, 67(5), 276–285. DOI: 10.1078/1616-5047-00042.
Ignaczak M., Gottfried I., Gottfried T., Lesiński G., Szuflet R. (2013). Wczesnojesienna aktywność nietoperzy w Jaskini Szachownica. W: materiały XXII Ogólnopolskiej Konferencji Chiropterologicznej, Krynica-Zdrój, s. 51–52.
Rydell J., Miller L.A., Jensen M.E. (1999). Echolocation constraints of Daubenton’s Bat foraging over water. Functional Ecology, 13, 247–255. DOI: 10.1046/j.1365-2435.1999.00304.x.
Vesterinen E.J., Lilley T.M., Laine V.N., Wahlberg N. (2013). Next Generation Sequencing of Fecal DNA Reveals the Dietary Diversity of the Widespread Insectivorous Predator Daubenton’s Bat (Myotis daubentonii) in Southwestern Finland. PLOS ONE, 8(11), e82168. DOI: 10.1371/journal.pone.0082168.
Vesterinen E.J., Ruokolainen L., Wahlberg N., Peña C., Roslin T., Laine V.N., Vasko V., Sääksjärvi I.E., Norrdahl K., Lilley T.M. (2016). What you need is what you eat? Prey selection by the bat Myotis daubentonii. Molecular Ecology, 25(7), 1581–1594. DOI: 10.1111/mec.13564.
Kokurewicz T. (1999). Ekologia hibernacji nocka rudego Myotis daubentonii (Kuhl, 1817). Rozprawa doktorska, Instytut Zoologii PAN, Warszawa.
Fuszara E., Fuszara M., Kowalski M., Lesiński G., Cygan J.P., Nitkiewicz T., Szarlik A., Wojtowicz B. (2010). Population changes in Natterer’s bat Myotis nattereri and Daubenton’s bat M. daubentonii in winter roosts of central Poland. Polish Journal of Ecology, 58(4), 769–782.
