Gdy zapada zmrok, większość z nas stopniowo traci zdolność rozróżniania barw. Świat staje się mniej kolorowy, a przy bardzo słabym oświetleniu zaczynają dominować odcienie szarości. Nietoperze właśnie wtedy rozpoczynają swoją aktywność. Przez wiele lat sądzono, że skoro polują nocą i doskonale posługują się echolokacją, wzrok odgrywa u nich niewielką rolę. Uważano nawet, że ich oczy są słabo rozwinięte, a otaczający świat postrzegają niemal wyłącznie w odcieniach szarości. Okazuje się jednak, że nocny tryb życia i doskonała echolokacja wcale nie oznaczają, że wzrok stracił u nietoperzy znaczenie.
Wzrok jest jednym ze zmysłów wykorzystywanych przez nietoperze podczas orientacji w otoczeniu. Echolokacja pozwala niezwykle precyzyjnie wykrywać przeszkody, zdobycz i inne obiekty znajdujące się w pobliżu, natomiast informacje wzrokowe mogą być szczególnie użyteczne przy postrzeganiu otoczenia w większej skali. Jonasson i współpracownicy (2024), analizując sposób, w jaki nietoperze wykorzystują różne zmysły, zwracają uwagę, że zwierzęta te nie polegają wyłącznie na jednym z nich. Korzystają z różnych informacji, zależnie od sytuacji i warunków, w jakich się znajdują.
To, jakie barwy mogą rozróżniać nietoperze, zależy między innymi od budowy ich siatkówki. Człowiek posiada trzy rodzaje czopków odpowiedzialnych za widzenie barw. U wielu nietoperzy występują dwa rodzaje czopków, czyli komórek siatkówki odpowiedzialnych za widzenie barw. Müller i współpracownicy (2009) wykazali, że jeden z nich reaguje na światło o dłuższych falach, a drugi na światło krótkofalowe. U części gatunków ten drugi pozwala również odbierać promieniowanie ultrafioletowe, którego człowiek nie widzi. Oznacza to, że świat nietoperzy nie jest po prostu czarno-biały, choć nie widzą one kolorów dokładnie tak jak my.
Szczególnie interesującą cechą wzroku niektórych nietoperzy jest zdolność odbierania promieniowania ultrafioletowego, niewidocznego dla człowieka. Winter, López i von Helversen (2003) wykazali eksperymentalnie taką zdolność u nektarożernego nietoperza *Glossophaga soricina*. Zwierzęta reagowały na światło ultrafioletowe, którego człowiek nie jest w stanie zobaczyć. Był to pierwszy eksperymentalny dowód na istnienie widzenia UV u nietoperzy.
Do czego nietoperzom może być potrzebna taka zdolność? U gatunków żywiących się nektarem widzenie ultrafioletu może pomagać w poszukiwaniu pokarmu. Niektóre kwiaty odbijają promieniowanie UV, dzięki czemu mogą być łatwiejsze do odnalezienia przez zwierzęta zdolne je dostrzec. Jednak nie wszystkim nietoperzom zdolność widzenia ultrafioletu jest równie potrzebna. Jej znaczenie może zależeć od środowiska i sposobu życia poszczególnych gatunków.
Nie wszystkie nietoperze widzą świat w taki sam sposób. Badania nad ewolucją genów odpowiedzialnych za widzenie pokazują, że zdolność odbierania światła krótkofalowego była w historii tej grupy wielokrotnie tracona. Simões i współpracownicy (2019) przeanalizowali geny związane z widzeniem u wielu gatunków nietoperzy i wykazali, że nie wszystkie zachowały sprawny gen SWS1, związany z odbieraniem krótkich fal światła. Oznacza to, że nie można mówić o jednym, wspólnym dla wszystkich nietoperzy sposobie widzenia kolorów czy ultrafioletu.
Badania te wskazują również, że różnice w widzeniu mogą mieć związek ze sposobem życia poszczególnych gatunków, między innymi z wykorzystywaniem jaskiń. Ewolucja wzroku nietoperzy okazuje się więc bardziej skomplikowana niż proste założenie, że nocny tryb życia prowadzi do zaniku widzenia barwnego. Poszczególne gatunki przystosowały się do różnych warunków środowiska, dlatego również ich możliwości wzrokowe mogą się znacznie różnić.
Nietoperze prowadzące nocny tryb życia muszą radzić sobie przy znacznie mniejszej ilości światła niż zwierzęta aktywne w dzień. W ich siatkówkach ważną rolę odgrywają pręciki – komórki umożliwiające widzenie przy słabym oświetleniu. Czopki odpowiadają natomiast za rozpoznawanie barw, gdy światła jest więcej. Dzięki temu nietoperze mogą korzystać ze wzroku również o zmierzchu i w nocy.
Wzrok i echolokacja uzupełniają się, dostarczając nietoperzom różnych informacji o otoczeniu. Echolokacja pozwala bardzo dokładnie określić położenie pobliskich obiektów, na przykład przeszkody czy owada. Wzrok może natomiast dostarczać informacji o otoczeniu w większej skali. Nietoperze mogą więc korzystać jednocześnie z tego, co „widzą” za pomocą echa, i z tego, co dostrzegają oczami.
Popularne powiedzenie „ślepy jak nietoperz” jest zatem bardzo mylące. Nietoperze nie tylko widzą, ale u części gatunków ich wzrok pozwala odbierać promieniowanie niewidoczne dla człowieka. Jednocześnie nie istnieje jeden „nietoperzy obraz świata”. Poszczególne gatunki różnią się budową oczu, możliwościami widzenia i znaczeniem, jakie wzrok odgrywa w ich życiu.
Przez dziesięciolecia powtarzano, że nietoperze są niemal ślepe. Dziś wiemy, że jest to mit. Echolokacja rzeczywiście stanowi jedno z ich najbardziej niezwykłych przystosowań, ale nie zastępuje wzroku. Nietoperze wykorzystują informacje pochodzące z różnych zmysłów, dzięki czemu mogą sprawnie poruszać się w nocnym świecie. A niektóre z nich potrafią dostrzec nawet część widma, która dla ludzkiego oka pozostaje całkowicie niewidoczna.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Jonasson, K. A., Adams, A. M., Brokaw, A. F., Whitby, M. D., O’Mara, M. T., & Frick, W. F. (2024). *A multisensory approach to understanding bat responses to wind energy developments*. **Mammal Review, 54**, 229–242.
Müller, B., Glösmann, M., Peichl, L., Knop, G. C., Hagemann, C., & Ammermüller, J. (2009). *Bat Eyes Have Ultraviolet-Sensitive Cone Photoreceptors*. **PLoS ONE, 4**(7), e6390.
Simões, B. F., Foley, N. M., Hughes, G. M., & Teeling, E. C. (2019). *As Blind as a Bat? Opsin Phylogenetics Illuminates the Evolution of Color Vision in Bats*. **Molecular Biology and Evolution, 36**(1), 54–68.
Winter, Y., López, J., & von Helversen, O. (2003). *Ultraviolet vision in a bat*. **Nature, 425**, 612–614.
