W środku lata las potrafi zmienić się nie do poznania. Jeszcze niedawno korony świerków, sosen czy dębów tworzyły zwarty zielony dach. Teraz z wielu gałęzi zwisają jedynie resztki liści lub igieł. Pod stopami leżą odchody gąsienic, a powietrze wypełnia szelest milionów owadów. To gradacja – okres masowego pojawu owadów, który może prowadzić do rozległych uszkodzeń drzewostanów.
Kiedy jednak zapada zmrok, na scenę wkraczają inni mieszkańcy lasu. Nad koronami drzew pojawiają się nietoperze. W świetle księżyca trudno je dostrzec, ale każdej nocy wykonują pracę, której człowiek niemal nie zauważa. Polują na owady przez kilka godzin bez przerwy. Czy mogą powstrzymać gradację?
Odpowiedź naukowców brzmi: nie całkowicie, ale mogą znacząco ograniczać liczebność owadów i osłabiać ich wpływ na ekosystem. W ostatnich trzydziestu latach ukazało się wiele badań pokazujących, że nietoperze należą do najważniejszych naturalnych drapieżników nocnych owadów (Kunz i wsp., 2011).
Pierwszą wskazówkę przyniosły badania Jamesa P. Hayesa. Analizując aktywność nietoperzy, wykazał, że liczba ich lotów łowieckich jest silnie uzależniona od zagęszczenia owadów. Gdy pokarmu przybywa, nietoperze niemal natychmiast zwiększają aktywność i koncentrują żerowanie tam, gdzie zdobyczy jest najwięcej (Hayes, 1997). Oznacza to, że masowy pojaw motyli, chrząszczy czy muchówek staje się dla nich sygnałem do intensywnego polowania.
Podobne zjawisko obserwowano również w Europie. Jens Rydell wykazał, że nietoperze potrafią bardzo szybko wykorzystywać lokalne koncentracje nocnych motyli, zmieniając miejsca żerowania wraz ze zmianą dostępności pokarmu (Rydell, 1992). Z kolei Dietz i Kiefer (2016), podsumowując wyniki badań europejskich, opisują borowce, karliki i mroczki jako gatunki wyjątkowo skutecznie wyszukujące miejsca obfitujące w owady. To właśnie ta elastyczność sprawia, że podczas masowych pojawów owadów nietoperze natychmiast wykorzystują pojawiające się źródło pokarmu.
Najbardziej przekonującego dowodu dostarczył eksperyment przeprowadzony przez Margaretę Kalkę i współpracowników w tropikalnym lesie Panamy. Naukowcy zabezpieczyli fragmenty koron drzew siatkami uniemożliwiającymi nietoperzom dostęp do owadów. Wyniki okazały się jednoznaczne. Tam, gdzie nietoperze nie mogły polować, liczba stawonogów wzrosła o około 65%, a uszkodzenia liści były ponad trzykrotnie większe niż na powierzchniach dostępnych dla nocnych łowców (Kalka i wsp., 2008). Był to pierwszy eksperymentalny dowód, że obecność nietoperzy realnie ogranicza liczebność roślinożernych owadów i zmniejsza szkody wyrządzane roślinom.
Choć doświadczenie przeprowadzono w lesie tropikalnym, podobne mechanizmy obserwuje się również w Europie. Gdy dochodzi do gradacji takich gatunków jak brudnica nieparka (Lymantria dispar), strzygonia choinówka (Panolis flammea), zwójki czy miernikowce, liczba dorosłych motyli gwałtownie wzrasta. Każdej nocy tysiące z nich stają się zdobyczą nietoperzy. Drapieżniki te nie są w stanie całkowicie zatrzymać gradacji, ale ograniczają liczbę osobników zdolnych do rozmnażania, zmniejszając presję kolejnych pokoleń szkodników.
Interesujących danych dostarczyły również badania prowadzone w Polsce. Alek Rachwald i współpracownicy przez siedem lat monitorowali aktywność nietoperzy w Puszczy Białowieskiej. Szczególną uwagę zwrócili na mopka (Barbastella barbastellus), gatunek uznawany za jednego z najbardziej leśnych europejskich nietoperzy. Badania wykazały, że jego aktywność była większa na powierzchniach, gdzie dwa lata wcześniej odnotowano większą liczbę świerków zasiedlonych przez kornika drukarza (*Ips typographus*) (Rachwald i wsp., 2022).
Autorzy nie sugerują, że mopki polują na same korniki. Wskazują natomiast, że gradacja kornika uruchamia szereg zmian w ekosystemie. Zamierające świerki stają się siedliskiem wielu gatunków owadów, w tym licznych ciem i innych bezkręgowców stanowiących pokarm mopków. W efekcie las znajdujący się w trakcie naturalnej przebudowy staje się atrakcyjniejszym miejscem żerowania dla tych wyspecjalizowanych nietoperzy. To pierwszy tak dobrze udokumentowany przykład z Polski pokazujący, jak silnie nietoperze reagują na zmiany zachodzące w lesie po gradacji ważnego szkodnika.
Znaczenie nietoperzy wykracza jednak daleko poza ochronę lasów. Thomas Kunz i współpracownicy (2011) podsumowali wyniki badań z całego świata i wykazali, że owadożerne nietoperze świadczą jedną z najważniejszych usług ekosystemowych, ograniczając liczebność owadów zarówno w lasach, jak i na terenach rolniczych.
Korzyści te udało się nawet przeliczyć na pieniądze. Boyles i współpracownicy (2011) oszacowali, że tylko w rolnictwie Stanów Zjednoczonych naturalna działalność nietoperzy pozwala ograniczyć straty i zużycie insektycydów o równowartość od 3,7 do 53 miliardów dolarów rocznie. To jedna z najwyższych wycen ekonomicznych przypisywanych dzikim ssakom.
W polskich lasach podobną rolę pełnią między innymi borowiec wielki (*Nyctalus noctula*), borowiaczek (*Nyctalus leisleri*), karliki (Pipistrellus spp.), mroczki (Eptesicus spp.) oraz mopek (Barbastella barbastellus). Wszystkie regularnie odżywiają się motylami nocnymi, chrząszczami i muchówkami – grupami owadów, do których należą również liczni szkodnicy lasów (Dietz i Kiefer, 2016).
Nietoperze nie zatrzymają gradacji. Nie rozmnażają się wystarczająco szybko – większość samic rodzi tylko jedno młode w roku. Mogą jednak skutecznie spowalniać rozwój populacji owadów i ograniczać skalę szkód. Ich znaczenie najlepiej oddaje fakt, że pracują każdej letniej nocy, bez przerwy, od zmierzchu do świtu.
Dlatego ochrona starych drzew z dziuplami, pozostawianie martwego drewna i zachowanie naturalnej różnorodności lasu to nie tylko działania na rzecz rzadkich ssaków. To także wspieranie jednego z najważniejszych naturalnych mechanizmów obronnych lasu. Kiedy człowiek kończy pracę, nocna straż dopiero rozpoczyna swoją służbę.
Zdjęcie: Grzegorz Gaczyński
Źródła
* Boyles J.G., Cryan P.M., McCracken G.F., Kunz T.H. (2011). *Economic Importance of Bats in Agriculture*. *Science*, **332**: 41–42.
* Dietz C., Kiefer A. (2016). *Bats of Britain and Europe*. Bloomsbury Publishing.
* Hayes J.P. (1997). *Temporal Variation in Activity of Bats and the Design of Echolocation Monitoring Studies*. *Journal of Mammalogy*, **78**: 514–524.
* Kalka M.B., Smith A.R., Kalko E.K.V. (2008). *Bats Limit Arthropods and Herbivory in a Tropical Forest*. *Science*, **320**: 71.
* Kunz T.H., Braun de Torrez E., Bauer D., Lobova T.H., Fleming T.H. (2011). *Ecosystem Services Provided by Bats*. *Annals of the New York Academy of Sciences*, **1223**: 1–38.
* Rachwald A., Zub K., Ciechanowski M. i wsp. (2022). *Występowanie mopka zachodniego (Barbastella barbastellus) w Puszczy Białowieskiej na tle innych gatunków nietoperzy*. *Parki Narodowe i Rezerwaty Przyrody*, **41**(4): 3–22.
* Rydell J. (1992). *Exploitation of Insects around Streetlamps by Bats in Sweden*. *Functional Ecology*, **6**: 744–750.
