Są letnie wieczory, kiedy nad leśną drogą, rzeką lub taflą stawu pojawiają się pierwsze nietoperze. Większość z nich to doświadczeni łowcy, którzy mają za sobą wiele sezonów. Wśród nich latają jednak także młode urodzone zaledwie kilka tygodni wcześniej. Choć na pierwszy rzut oka niewiele różnią się od dorosłych, czeka je najtrudniejszy okres życia. Muszą w krótkim czasie nauczyć się latać, samodzielnie zdobywać pokarm, zgromadzić zapasy tłuszczu i przetrwać pierwszą zimę. Badania prowadzone na różnych gatunkach pokazują, że właśnie pierwszy rok życia wiąże się z najwyższym ryzykiem śmierci i w największym stopniu decyduje o tym, czy młody osobnik zasili dorosłą część populacji (Sendor i Simon, 2003; Reusch i in., 2019).
To jednak nie jest historia o przypadku ani pechu. Przeciwnie – pierwszy rok życia przypomina serię kolejnych egzaminów. Każdy z nich przygotowuje młodego nietoperza do następnego. Jeśli zabraknie czasu na rozwój, doświadczenia w polowaniu lub zapasów energii przed zimą, szanse na przeżycie maleją. Dlatego, aby zrozumieć, dlaczego pierwszy rok jest tak trudny, trzeba cofnąć się do wydarzeń, które rozpoczynają się jeszcze przed narodzinami.
Wiosna, która decyduje o przyszłości
Pierwszy rozdział tej historii pisze wiosenna pogoda. Przez dwanaście lat naukowcy obserwowali oznakowane samice nocka rudego (Myotis daubentonii) i nocka Natterera (Myotis nattereri). Analizowali terminy porodów, rozwój młodych oraz warunki pogodowe w kolejnych sezonach. Wyniki okazały się jednoznaczne. Ciepłe, suche i spokojne wiosny sprzyjały wcześniejszym porodom. Dzięki temu młode miały więcej czasu na rozwój przed nadejściem jesieni i osiągały bardziej zaawansowany etap rozwoju przed pierwszą hibernacją. Autorzy wykazali również, że warunki panujące w roku narodzin mogą wpływać na przyszły sukces rozrodczy samic, gdy same osiągną dojrzałość (Linton i Macdonald, 2018).
To odkrycie zmienia sposób patrzenia na pierwszy rok życia nietoperzy. O ich przyszłości nie decydują wyłącznie wydarzenia po narodzinach. Znaczenie ma również to, jaka była wiosna i ile czasu pozostało młodym na przygotowanie się do pierwszej zimy.
Każdy dzień wykorzystany na wzrost jest inwestycją w przyszłość. Im lepiej rozwinięty organizm opuszcza kolonię, tym większe ma szanse podczas kolejnych etapów pierwszego roku życia.
Narodziny. Jedna szansa w roku
W większości europejskich gatunków nietoperzy samica rodzi tylko jedno młode. To efekt strategii życiowej charakterystycznej dla długowiecznych ssaków – zamiast licznego potomstwa inwestują one ogromne ilości energii w wychowanie jednego młodego. Ciąża i laktacja należą do najbardziej energochłonnych okresów w życiu samicy (Racey i Entwistle, 2000; Altringham, 2011).
Noworodek rodzi się całkowicie zależny od matki. W ciągu kilku tygodni musi rozwinąć mięśnie, kości i błony lotne, które pozwolą mu wzbić się w powietrze jeszcze przed końcem lata. Im szybciej osiągnie odpowiedni stopień rozwoju, tym większe będą jego szanse na przetrwanie pierwszej zimy.
Lipiec. Pierwszy lot to dopiero początek
Przychodzi wieczór, którego nie można już odłożyć. Młody nietoperz odrywa się od miejsca, w którym spędził pierwsze tygodnie życia. Przez ułamek sekundy wydaje się, że bardziej spada niż leci. Dopiero po chwili skrzydła zaczynają pracować coraz pewniej.
Dla obserwatora może wyglądać to jak moment, w którym młody staje się samodzielny. Badania pokazują jednak, że rzeczywistość jest znacznie bardziej skomplikowana.
Hamilton i Barclay (1998), badając rozwój mroczka brunatnego (Eptesicus fuscus), wykazali, że młode osobniki utrzymują mniejszą masę ciała niż dorosłe. Autorzy sugerują, że może to ograniczać koszty lotu w okresie zdobywania doświadczenia. Jednocześnie nie stwierdzili, aby młode rozpoczynały nocną aktywność wcześniej lub pozostawały poza kryjówką dłużej niż dorosłe osobniki.
Oznacza to, że pierwszy lot nie czyni jeszcze z młodego skutecznego łowcy. Czas przeznaczony na zdobywanie pokarmu jest podobny jak u dorosłych, natomiast doświadczenie pozostaje nieporównywalnie mniejsze. Każda noc staje się więc intensywną lekcją latania, manewrowania i oceny otaczającej przestrzeni.
Pierwszy egzamin został zdany. Przed młodym nietoperzem czeka jednak znacznie trudniejsze zadanie – nauczyć się zdobywać pokarm.
Sierpień. Polować można nauczyć się tylko w praktyce
Latanie i polowanie nie są tym samym. Można utrzymać się w powietrzu, a mimo to wielokrotnie tracić zdobycz.
Badania nad rozwojem zachowań łowieckich pokazują, że skuteczność polowania nie pojawia się od razu po pierwszych lotach. Młode stopniowo uczą się rozpoznawania ofiar, wykonywania precyzyjnych manewrów oraz chwytania owadów podczas kolejnych nocnych wypraw. Każda udana próba zwiększa doświadczenie, a każda nieudana dostarcza informacji potrzebnych do następnego ataku (Aldasoro i in., 2024).
To proces wymagający czasu, którego młodym nietoperzom nie pozostaje wiele. Lato szybko dobiega końca, a przed pierwszą zimą muszą nie tylko opanować technikę polowania, lecz także zgromadzić odpowiednie zapasy energii.
Właśnie dlatego końcówka lata jest okresem ogromnego wysiłku. Sukces nie zależy wyłącznie od sprawności lotu, ale również od dostępności owadów, pogody oraz liczby okazji do zdobywania doświadczenia.
Każda dobrze wykorzystana noc przybliża młodego nietoperza do dorosłości. Każda noc stracona z powodu długotrwałych opadów lub niskiej temperatury oznacza mniej czasu na przygotowanie do zimy.
Wrzesień. Wyścig z czasem
Lato powoli ustępuje miejsca jesieni. Noce stają się coraz chłodniejsze, a owadów jest mniej niż jeszcze kilka tygodni wcześniej. Dla młodego nietoperza oznacza to początek wyścigu z czasem. Każda noc musi przynieść nie tylko zdobycz potrzebną do zaspokojenia bieżących potrzeb energetycznych, ale także nadwyżkę, która zostanie odłożona w postaci tkanki tłuszczowej.
To właśnie z tych zapasów będzie korzystał przez całą zimę.
Każda nieudana noc oznacza mniej energii odłożonej na zimę. A czasu jest coraz mniej.
Październik. Nocne spotkania przed zimą
Zanim nadejdą pierwsze mrozy, wokół jaskiń, sztolni i podziemnych fortyfikacji zaczyna się niezwykły spektakl. W ciepłe jesienne wieczory przed wejściami do zimowisk pojawiają się dziesiątki, a czasem setki nietoperzy. Krążą wokół otworów, wlatują do środka i po chwili znów pojawiają się na zewnątrz. To zjawisko, nazywane rojeniem (swarming), od dawna fascynuje chiropterologów.
Przez wiele lat sądzono, że jego głównym celem są spotkania samców i samic. Stumpf i współpracownicy (2017) wskazują, że jedną z prawdopodobnych funkcji jesiennego rojenia jest poznawanie zimowisk przez młode nietoperze. Autorzy podkreślają jednak, że jest to hipoteza wspierana wynikami badań, a nie ostatecznie udowodniony mechanizm.
Jeżeli rzeczywiście tak jest, właśnie jesienią młode zdobywają informacje o miejscach, które mogą wykorzystywać nie tylko podczas pierwszej, ale także kolejnych hibernacji.
To kolejna lekcja pierwszego roku życia. Tym razem nie dotyczy latania ani polowania, lecz poznawania środowiska, od którego już wkrótce będzie zależało przetrwanie.
Listopad. Cisza, która decyduje o życiu
Jesienny gwar cichnie. Nietoperze zajmują miejsca w zimowiskach. Temperatura ich ciała stopniowo spada, oddech zwalnia, a serce, które latem biło setki razy na minutę, podczas głębokiego odrętwienia wykonuje zaledwie pojedyncze uderzenia.
Dla młodego nietoperza jest to pierwsza hibernacja.
Z zewnątrz wszystko wygląda spokojnie. W rzeczywistości organizm nieustannie gospodaruje zgromadzonymi zapasami tłuszczu. Każde wybudzenie oznacza dodatkowy wydatek energetyczny. Im częściej do niego dochodzi, tym szybciej kurczą się rezerwy potrzebne do przetrwania zimy.
Badania Reuscha i współpracowników (2019) pokazują, że przeżywalność nietoperzy zmienia się w ciągu roku i zależy zarówno od wieku, jak i od gatunku. Autorzy podkreślają, że pierwszy rok życia wiąże się z większym ryzykiem niż kolejne lata, jednak przebieg tego ryzyka nie jest identyczny u wszystkich gatunków. O tym, czy młody osobnik doczeka wiosny, decyduje nie tylko sama zima, ale również wszystko, co wydarzyło się wcześniej – tempo rozwoju, skuteczność polowania oraz ilość zgromadzonych zapasów energii.
Zima. Egzamin, który trwa kilka miesięcy
W zimowisku czas płynie inaczej. Temperatura ciała nietoperza spada niemal do temperatury otoczenia, oddech staje się ledwie zauważalny, a serce zwalnia z kilkuset uderzeń na minutę do zaledwie kilku. Dzięki temu zwierzę może przez wiele miesięcy żyć z zapasów tłuszczu zgromadzonych jesienią.
Dla młodego nietoperza jest to pierwszy tak długi okres, podczas którego o przeżyciu decyduje nie umiejętność latania czy polowania, lecz ilość zgromadzonej energii i oszczędne gospodarowanie nią. Badania Tomasza Kokurewicza i Johna Speakmana wykazały, że młode nocki rude podczas odrętwienia zużywają proporcjonalnie więcej energii niż osobniki dorosłe. Jednocześnie wolniej gromadzą zapasy tłuszczu przed zimą, co sprawia, że ich margines bezpieczeństwa jest mniejszy. Autorzy podkreślają jednak, że nie dowodzi to większej śmiertelności młodych, lecz wskazuje na wyższe koszty energetyczne pierwszego roku życia.
Dopiero obserwacje prowadzone przez kilka lat na ponad 1400 oznakowanych nietoperzach dwóch gatunków pozwoliły spojrzeć na ten problem z szerszej perspektywy. Christine Reusch i współpracownicy wykazali, że przeżywalność podczas pierwszej zimy jest wyraźnie niższa niż w kolejnych zimach życia, choć jej przebieg zależy od gatunku i warunków środowiskowych. Autorzy zwracają również uwagę, że nie istnieje jeden uniwersalny model – na przeżycie wpływa zarówno przebieg lata, jak i zimy, a także warunki panujące w poszczególnych latach.
Pierwsza hibernacja nie jest więc odrębnym etapem życia. To sprawdzian wszystkiego, co wydarzyło się wcześniej. Ciepła lub chłodna wiosna, tempo wzrostu, pierwsze loty, skuteczność polowania i jesienne gromadzenie tłuszczu – wszystkie te wydarzenia prowadzą właśnie do tego momentu.
Najtrudniejszy rok życia
Patrząc na dorosłego nietoperza przecinającego letnie niebo, łatwo zapomnieć, jak wymagającą drogę musiał przejść. W ciągu zaledwie kilku miesięcy nauczył się latać, opanował echolokację w praktyce, zdobył doświadczenie łowieckie, zgromadził zapasy tłuszczu i przetrwał pierwszą hibernację. Każdy z tych etapów był warunkiem powodzenia następnego.
Paradoksalnie wiele gatunków nietoperzy należy do najbardziej długowiecznych ssaków swojej wielkości i może dożywać ponad 20–30 lat. Największe ryzyko śmierci przypada jednak właśnie na pierwszy rok życia.
Badania prowadzone w ostatnich latach pokazują, że o losie młodego nietoperza nie decyduje jedno wydarzenie, lecz cały łańcuch następujących po sobie wyzwań. Dlatego pierwszy rok życia jest okresem najwyższego ryzyka, ale jednocześnie czasem, w którym kształtuje się przyszłość dorosłego osobnika.
Być może właśnie dlatego dorosłe nietoperze należą do najbardziej niezwykłych ssaków. Każdy z nich jest żywym dowodem na to, że udało mu się przejść przez najtrudniejszy egzamin, jaki natura stawia przed młodym zwierzęciem.
Fot. Maurycy Ignaczak. Podkowiec mały.
Zródło:
•Aldasoro M., Vallejo N., Olasagasti L., Díaz de Cerio O., Aihartza J., 2024. Learning to Hunt on the Go: Dietary Changes During Development of Rhinolophid Bats. Animals, 14, 3303.
•Altringham J.D., 2011. Bats: From Evolution to Conservation. Oxford University Press.
•Hamilton I.M., Barclay R.M.R., 1998. Ontogenetic influences on foraging and mass accumulation by big brown bats (Eptesicus fuscus). Journal of Animal Ecology, 67: 930–940.
•Kokurewicz T., Speakman J.R., 2006. Age related variation in the energy costs of torpor in Daubenton’s bat: effects on fat accumulation prior to hibernation. Acta Chiropterologica, 8: 509–521.
•Linton D.M., Macdonald D.W., 2018. Spring weather conditions influence breeding phenology and reproductive success in sympatric bat populations. Journal of Animal Ecology, 87: 1080–1090.
•Racey P.A., Entwistle A.C., 2000. Life-history and reproductive strategies of bats. W: Reproductive Biology of Bats.
•Reusch C., Gampe J., Scheuerlein A., Meier F., Grosche L., Kerth G., 2019. Differences in seasonal survival suggest species-specific reactions to climate change in two sympatric bat species. Ecology and Evolution, 9: 7957–7965.
•Sendor T., Simon M., 2003. Population dynamics of the greater mouse-eared bat (Myotis myotis).
•Stumpf L. i in., 2017. Publikacja dotycząca rojenia (swarming) i wykorzystania zimowisk przez nietoperze.
