Noc. Na rozległym pastwisku odpoczywa stado bydła. Niektóre zwierzęta leżą, inne stoją spokojnie, od czasu do czasu poruszając głową lub ogonem. W ciemności pojawia się niewielki nietoperz. To Desmodus rotundus, jeden z trzech gatunków nietoperzy żywiących się krwią. Właśnie rozpoczyna poszukiwanie pokarmu.

Ląduje niedaleko jednej z krów i zbliża się do niej po ziemi. Porusza się z niezwykłą sprawnością, wykorzystując silne kończyny przednie. Potrafi chodzić, biegać, a nawet wykonywać szybkie skoki. Badania Riskina i Hermansona (2005) wykazały, że wykształcił wyjątkowy sposób biegania, w którym główną rolę odgrywają właśnie kończyny przednie. Większość innych nietoperzy porusza się po ziemi znacznie mniej sprawnie.

Naukowcy chcieli sprawdzić, skąd wampiry czerpią energię potrzebną do biegania. W 2024 roku przeprowadzili nietypowy eksperyment. Nakarmili nietoperze krwią zawierającą specjalnie oznaczone aminokwasy, czyli substancje, z których zbudowane są białka. Następnie umieścili zwierzęta na niewielkiej bieżni i badali wydychane przez nie powietrze. Dzięki temu mogli sprawdzić, czy organizm wykorzystuje składniki wypitej krwi do wytwarzania energii.

Wyniki pokazały, że wampiry potrafią niemal od razu wykorzystywać aminokwasy z krwi jako paliwo dla pracujących mięśni. To dość nietypowe, ponieważ większość ssaków podczas ruchu czerpie energię przede wszystkim z tłuszczów i cukrów. Wampiry żywią się jednak niemal wyłącznie krwią, która zawiera dużo białka, a niewiele tłuszczów i cukrów. Ich organizmy potrafią więc sprawnie korzystać z tego, czego w pożywieniu mają najwięcej (Rossi i Welch 2024, korekta 2025).

Tymczasem nasz nietoperz dociera do krowy i zaczyna szukać odpowiedniego miejsca do pobrania krwi. Pomaga mu w tym zmysł pozwalający wyczuwać niewielkie różnice temperatury. W okolicy nosa ma zakończenia nerwowe reagujące na ciepło. Krew płynąca w naczyniach położonych płytko pod skórą ogrzewa jej powierzchnię, a nietoperz potrafi wykryć te cieplejsze miejsca. Jego nos działa więc trochę jak bardzo czuły termometr. Naukowcy odkryli, że odpowiadają za to specjalnie przystosowane komórki nerwowe, które przekazują do mózgu informacje o cieple (Gracheva i in. 2011).

Gdy znajdzie dogodne miejsce, ostrymi siekaczami wykonuje niewielkie nacięcie skóry. Krowa może nawet nie zareagować. Nietoperz zaczyna zlizywać wypływającą krew. Nie wysysa jej, lecz zbiera językiem z powierzchni rany. Jego ślina zawiera substancje utrudniające krzepnięcie, dzięki czemu może pobierać pokarm przez kilkadziesiąt minut (Greenhall i Schmidt 1988).

Po zakończeniu posiłku wraca do kryjówki.

Trudno uwierzyć, że tak niewielkie zwierzę potrafi zdobywać pokarm od krowy ważącej kilkaset kilogramów. Desmodus rotundus ma około 7–9 centymetrów długości, rozpiętość jego skrzydeł wynosi 35–40 centymetrów, a masa ciała dorosłych osobników najczęściej sięga kilkudziesięciu gramów.

Ma krótkie, miękkie futerko w odcieniach brązu i szarości, niewielkie, spiczaste uszy oraz krótki pyszczek o nieco zadartym wyglądzie. Silne kończyny przednie i duże kciuki pozwalają mu sprawnie poruszać się po ziemi, a ostre siekacze są przystosowane do nacinania skóry.

Na świecie żyje ponad 1500 gatunków nietoperzy, ale tylko trzy odżywiają się krwią. Są to Desmodus rotundus, Diaemus youngi oraz Diphylla ecaudata. Występują w Meksyku, Ameryce Środkowej i Południowej, choć zasięg każdego z nich jest nieco inny. Desmodus rotundus zamieszkuje obszar od północnego Meksyku, przez kraje Ameryki Środkowej, aż po północną Argentynę, Urugwaj i Chile. Pozostałe dwa gatunki spotyka się przede wszystkim w tropikalnych rejonach Ameryki Środkowej i Południowej.

Wampiry zamieszkują zarówno wilgotne lasy tropikalne, jak i tereny bardziej suche. Za dnia odpoczywają w jaskiniach, dziuplach, opuszczonych kopalniach i innych zacisznych kryjówkach. Po zmroku wyruszają na poszukiwanie pokarmu. Desmodus rotundus żywi się przede wszystkim krwią ssaków, natomiast Diaemus youngi i Diphylla ecaudata pobierają głównie krew ptaków (Greenhall i Schmidt 1988).

Hodowla bydła zapewnia wampirom łatwo dostępne źródło pożywienia. Na terenach, gdzie gospodarstwa zajmują znaczne obszary, nietoperze mogą częściej korzystać z krwi zwierząt gospodarskich. Badania pokazują, że zmianom w sposobie użytkowania krajobrazu mogą towarzyszyć różnice zarówno w diecie wampirów, jak i w składzie mikroorganizmów zasiedlających ich przewód pokarmowy.

Pokazały to badania przeprowadzone w Kostaryce. Naukowcy porównali wampiry zamieszkujące okolice jaskiń położonych w lasach o różnym stopniu przekształcenia przez człowieka. Dzięki analizie składu chemicznego tkanek mogli ustalić, czy nietoperze żywiły się przede wszystkim krwią zwierząt dzikich, czy gospodarskich. Okazało się, że tam, gdzie w pobliżu prowadzono intensywniejszą hodowlę bydła, wampiry częściej korzystały z krwi krów.

Badacze sprawdzili również, czy różnicom w diecie towarzyszą zmiany w składzie bakterii zasiedlających przewód pokarmowy wampirów. Wykazali takie zależności, a także powiązania niektórych bakterii ze wskaźnikami odporności. Wyniki sugerują, że przekształcanie krajobrazu może oddziaływać na zdrowie dzikich zwierząt również pośrednio, poprzez zmianę dostępnego pokarmu (Fleischer i in. 2024).

Po powrocie do kryjówki wampiry wchodzą w świat relacji społecznych, który od lat przyciąga uwagę badaczy. Osobniki Desmodus rotundus rozpoznają swoich towarzyszy, utrzymują z nimi bliskie kontakty i potrafią pomagać sobie w trudnych sytuacjach.

Wyobraźmy sobie nietoperza, który po całej nocy wraca do kryjówki głodny. Nie udało mu się znaleźć odpowiedniego zwierzęcia, a kolejjna noc bez posiłku może być niebezpieczna. Krew jest pokarmem bogatym w białko i wodę, ale ubogim w tłuszcze i węglowodany. Wampiry nie mają dużych zapasów energii, dlatego muszą odżywiać się regularnie.

W takiej sytuacji inny osobnik może podzielić się z głodnym towarzyszem własnym posiłkiem. Zwraca część wcześniej wypitej krwi, którą drugi nietoperz może zjeść. Zachowanie to opisał Wilkinson (1984), a późniejsze badania pokazały, że pomoc nie ogranicza się do najbliższej rodziny.

Carter i Wilkinson (2013) wykazali, że wcześniejsza wymiana pomocy lepiej przewiduje przekazywanie pokarmu niż samo pokrewieństwo. Nietoperze, które wcześniej sobie pomagały, częściej dzielą się krwią również w przyszłości. Wyniki wskazują, że historia wzajemnych kontaktów odgrywa istotną rolę w relacjach społecznych tych zwierząt.

A jak powstają te więzi? Naukowcy obserwowali przez 15 miesięcy niespokrewnione samice wampirów, które wcześniej się nie znały. Zauważyli, że zanim zaczęły dzielić się krwią, coraz częściej wzajemnie pielęgnowały sobie futro. Badania Cartera i współautorów (2020) pokazały, że współpraca może rozwijać się stopniowo – od zachowań wymagających niewielkiego wysiłku do pomocy, która wiąże się ze znacznie większym kosztem dla dawcy.

W 2024 roku naukowcy sprawdzili, czy pierwsze kontakty nieznających się wcześniej wampirów pozwalają przewidzieć rozwój ich późniejszych relacji. Obserwacje wykazały, że początkowe zachowania nie pozwalały dobrze przewidzieć, które osobniki zaczną regularnie pielęgnować sobie futro lub dzielić się pokarmem. Znacznie większe znaczenie mogła mieć późniejsza historia wzajemnych kontaktów (Carter i in. 2024). Wygląda więc na to, że nawet w świecie wampirów pierwsze wrażenie nie musi przesądzać o przyszłej znajomości!

Naukowcy sprawdzili także, czy więzi utworzone w niewoli utrzymują się po wypuszczeniu nietoperzy. Przez 22 miesiące obserwowali samice wampirów, a następnie wypuścili je na wolność i wyposażyli w miniaturowe czujniki zbliżeniowe. Osobniki, które wcześniej często pielęgnowały sobie futro i dzieliły się pokarmem, nadal chętnie przebywały razem (Ripperger i in. 2019).

Badacze sprawdzili również, czy więzi społeczne mają znaczenie podczas nocnego żerowania. Dzięki niewielkim urządzeniom rejestrującym kontakty między nietoperzami odkryli, że blisko związane ze sobą samice często opuszczały kryjówkę osobno, ale spotykały się później w miejscach zdobywania pokarmu. Obserwowano tam zarówno zachowania przyjazne, jak i rywalizację (Ripperger i in. 2021).

A czy zaprzyjaźnione wampiry można rozpoznać także po głosie?

W 2025 roku opublikowano wyniki badań nad ich komunikacją. Naukowcy przeanalizowali niemal 700 tysięcy głosów kontaktowych wydawanych przez 95 nietoperzy. Są to odgłosy służące utrzymywaniu kontaktu z innymi osobnikami, szczególnie przydatne w ciemności, kiedy wzrok nie wystarcza do odnalezienia towarzyszy.

Analiza wykazała, że nietoperze, które zaczynały przebywać razem, stopniowo upodabniały swoje głosy. Wśród niespokrewnionych osobników należących do tej samej grupy większe podobieństwo odgłosów wiązało się z częstszym dzieleniem się pokarmem (Vrtilek i in. 2025).

Wyniki wskazują, że tworzeniu relacji społecznych mogą towarzyszyć zmiany w sposobie porozumiewania się. Mechanizmy tego zjawiska pozostają przedmiotem dalszych badań.

Im więcej dowiadujemy się o tych nietoperzach, tym wyraźniej widać, jak złożony jest ich świat. Rozpoznawanie towarzyszy, zapamiętywanie kontaktów, stopniowe budowanie więzi, dzielenie się pokarmem i zmiany w komunikacji głosowej tworzą obraz zwierząt o rozwiniętym życiu społecznym.

Desmodus rotundus może przenosić wirusa wścieklizny, który stanowi poważne zagrożenie dla ludzi i zwierząt gospodarskich. Przez dziesięciolecia próbowano ograniczać rozprzestrzenianie się choroby poprzez zmniejszanie liczebności wampirów. Badania przeprowadzone w Peru wykazały, że dwuletnia akcja ograniczania liczebności wampirów, pomimo zmniejszenia zagęszczenia nietoperzy, nie doprowadziła do spadku liczby zakażeń bydła. Wykazano także, że działania podejmowane przed dotarciem wirusa wiązały się ze spowolnieniem jego przestrzennego rozprzestrzeniania, natomiast interwencje podejmowane już po jego pojawieniu się mogły sprzyjać dalszemu szerzeniu się choroby (Viana i in. 2023).

Naukowcy pracują nad szczepionkami, które mogłyby być przekazywane między nietoperzami podczas wzajemnej pielęgnacji futra. Pomysł wykorzystuje zachowanie, które wcześniej poznaliśmy jako jeden ze sposobów budowania więzi społecznych. Preparat naniesiony na sierść jednego osobnika mógłby zostać zlizywany przez jego towarzyszy, umożliwiając dotarcie do większej części kolonii.

W eksperymentach przeprowadzonych w Peru wykazano, że nieszkodliwe substancje znakujące naniesione na futro mogą przenosić się między wampirami. Modele matematyczne wskazały, że wykorzystanie tego mechanizmu do rozprowadzania szczepionki mogłoby ograniczać liczbę i wielkość ognisk wścieklizny (Bakker i in. 2019). Był to jednak eksperyment dotyczący przenoszenia znaczników, a nie terenowy test skuteczności szczepionki.

W kolejnych doświadczeniach z eksperymentalną szczepionką uzyskano wyniki wskazujące na możliwość ograniczenia wydalania wirusa wścieklizny ze śliną nietoperzy. U dziewięciu z dziesięciu zaszczepionych osobników, które padły po eksperymentalnym zakażeniu, nie wykryto materiału genetycznego wirusa w próbkach śliny; wynik dotyczący dziesiątego osobnika był niejednoznaczny. Nie wykazano natomiast istotnej poprawy przeżywalności dorosłych nietoperzy. Wyniki są obiecujące, ale skuteczność szczepionki w warunkach naturalnych wymaga dalszych badań (Cárdenas-Canales i in. 2022).

Takie rozwiązania mogłyby w przyszłości ograniczyć rozprzestrzenianie wścieklizny bez zabijania nietoperzy. Na razie pozostają rozwiązaniem eksperymentalnym. Ważnym elementem zapobiegania wściekliźnie nadal jest szczepienie bydła na terenach zagrożonych.

Przez wieki wampiry kojarzono przede wszystkim z grozą i opowieściami o krwiopijcach. Tymczasem badania odsłaniają obraz zwierząt doskonale przystosowanych do swojego sposobu życia, a zarazem zdolnych do tworzenia trwałych relacji i niesienia pomocy innym osobnikom.

Najbardziej niezwykłe w wampirach nie jest więc to, że żywią się krwią. Jest nim to, że potrafią się nią dzielić.

I chyba właśnie za takie odkrycia najbardziej kochamy przyrodę. Za to, że nawet zwierzęta, które przez wieki budziły lęk, potrafią nas zachwycić, gdy tylko zaczniemy poznawać ich prawdziwe życie.

Fot. Katarzyna Thor

---

Literatura naukowa

Riskin, D.K., Hermanson, J.W. (2005). Biomechanics: Independent evolution of running in vampire bats. Nature, 434, 292. https://doi.org/10.1038/434292a

1. Gracheva, E.O. i in. (2011). Ganglion-specific splicing of TRPV1 underlies infrared sensation in vampire bats. Nature. https://doi.org/10.1038/nature10245
2. Rossi, G.S., Welch, K.C. (2024). Vampire bats rapidly fuel running with essential or non-essential amino acids from a blood meal. Biology Letters. https://doi.org/10.1098/rsbl.2024.0453
3. Rossi, G.S., Welch, K.C. (2025). Correction: ‘Vampire bats rapidly fuel running with essential or non-essential amino acids from a blood meal’ (2024), by Rossi and Welch. Biology Letters. https://doi.org/10.1098/rsbl.2025.0088
4. Fleischer, R. i in. (2024). Gut microbial shifts in vampire bats linked to immunity due to changed diet in human disturbed landscapes. Science of the Total Environment. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.167815
5. Wilkinson, G.S. (1984). Reciprocal food sharing in the vampire bat. Nature. https://doi.org/10.1038/308181a0
6. Carter, G.G., Wilkinson, G.S. (2013). Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassment. Proceedings of the Royal Society B. https://doi.org/10.1098/rspb.2012.2573
7. Carter, G.G. i in. (2020). Development of new food-sharing relationships in vampire bats. Current Biology. https://doi.org/10.1016/j.cub.2020.01.055
8. Carter, G.G. i in. (2024). Long-term cooperative relationships among vampire bats are not strongly predicted by their initial interactions. Annals of the New York Academy of Sciences. https://doi.org/10.1111/nyas.15241
9. Ripperger, S.P. i in. (2019). Vampire bats that cooperate in the lab maintain their social networks in the wild. Current Biology. https://doi.org/10.1016/j.cub.2019.10.024
10. Ripperger, S.P. i in. (2021). Social foraging in vampire bats is predicted by long-term cooperative relationships. PLOS Biology. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3001366
11. Vrtilek, J.K. i in. (2025). Vocal convergence during formation of social relationships in vampire bats. Proceedings of the Royal Society B. https://doi.org/10.1098/rspb.2025.1619
12. Viana, M. i in. (2023). Effects of culling vampire bats on the spatial spread and spillover of rabies virus. Science Advances, 9, eadd7437. https://doi.org/10.1126/sciadv.add7437
13. Bakker, K.M. i in. (2019). Fluorescent biomarkers demonstrate prospects for spreadable vaccines to control disease transmission in wild bats. Nature Ecology & Evolution. https://doi.org/10.1038/s41559-019-1032-x
14. Cárdenas-Canales, E.M. i in. (2022). A recombinant rabies vaccine that prevents viral shedding in rabid common vampire bats (Desmodus rotundus). PLOS Neglected Tropical Diseases, 16(8), e0010699. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0010699
15. Rocke, T.E., Streicker, D.G., Leon, A.E. (2023). Management of vampire bats and rabies: Past, present, and future. W: History of Rabies in the Americas: From the Pre-Columbian to the Present, Volume I, Springer, s. 199–222. https://doi.org/10.1007/978-3-031-25052-1_8
16. Greenhall, A.M., Schmidt, U. (red.) (1988). Natural History of Vampire Bats. CRC Press. https://www.routledge.com/Natural-History-of-Vampire-Bats/Greenhall/p/book/9781315895819
17. Animal Diversity Web. Desmodus rotundus. University of Michigan Museum of Zoology. https://animaldiversity.org/accounts/Desmodus_rotundus/