Luty jest szczególnym miesiącem dla polskich chiropterologów. Właśnie wtedy w wielu jaskiniach, sztolniach, fortach, bunkrach i piwnicach prowadzone są zimowe spisy nietoperzy. Badacze rozpoznają gatunki i liczą widoczne osobniki, starając się ograniczyć czas przebywania w zimowisku i nie niepokoić hibernujących zwierząt. Powtarzane przez kolejne lata kontrole pozwalają sprawdzać, co dzieje się w tych samych zimowiskach.
Historia skoordynowanych zimowych spisów nietoperzy w Polsce sięga 1988 roku. Wtedy rozpoczęła się ogólnopolska Dekada Spisu Nietoperzy, znana jako DSN. W pierwszych latach akcję koordynowało Centrum Informacji Chiropterologicznej ISEZ PAN w Krakowie, kierowane przez Bronisława W. Wołoszyna, natomiast liczenia wykonywały zespoły chiropterologów w różnych częściach kraju. Wyniki pierwszych pięciu lat zostały zebrane w monografii Zimowe spisy nietoperzy w Polsce 1988–1992. Wyniki i ocena skuteczności (Wołoszyn 1994).
Już zawartość tej publikacji pokazuje, jak szeroki zasięg miało przedsięwzięcie. Opracowania dotyczyły między innymi Pomorza Zachodniego (Bernard 1994), Niziny Mazowieckiej i Podlaskiej (Fuszara i in. 1994), Wyżyny Wieluńskiej (Kowalski i Lesiński 1994), Wyżyny Częstochowskiej (Postawa, Węgiel i Zygmunt 1994) oraz Ziemi Lubuskiej (Urbańczyk i Gólski 1994). W wielu regionach kontrole tych samych zimowisk kontynuowano w następnych latach. Z czasem powstały serie danych obejmujące kilkanaście, dwadzieścia, a później ponad trzydzieści lat.
Dlaczego nietoperze liczy się zimą? W tym okresie wiele z nich hibernuje i przez dłuższy czas pozostaje w zimowych kryjówkach. Dzięki temu badacze mogą wracać co roku do tych samych jaskiń, sztolni, fortów czy piwnic i sprawdzać, ile nietoperzy w nich zimuje.
Nie jest to spis wszystkich nietoperzy żyjących w okolicy. Część zwierząt zimuje w innych miejscach, a niektóre chowają się tak głęboko w szczelinach, że podczas kontroli pozostają niewidoczne. Najważniejsze jest więc porównywanie wyników zbieranych w tym samym miejscu przez wiele kolejnych zim.
Można to porównać do wykonywania tego samego pomiaru raz w roku. Jeden wynik mówi, ile nietoperzy znaleziono tej zimy. Jeśli badacze przez kilkanaście czy kilkadziesiąt lat odwiedzają to samo miejsce o podobnej porze i liczą nietoperze w podobny sposób, powstaje długa seria wyników. Można wtedy sprawdzić, czy z biegiem lat nietoperzy jest więcej, mniej czy ich liczba pozostaje na podobnym poziomie. Widać również, czy zmieniają się gatunki korzystające z zimowiska.
Właśnie dlatego ważny jest podobny termin kontroli. Jeśli chcemy porównywać kolejne lata, najlepiej zaglądać do zimowiska w zbliżonym okresie. Nazwa „Dekada Spisu Nietoperzy” odnosi się do dekady rozumianej jako okres około dziesięciu dni, a nie dziesięciu lat. W Polsce liczenia w ramach DSN koncentrowano w pierwszej części lutego (Wołoszyn 1994).
Nietoperze mogą w czasie zimy przemieszczać się pomiędzy kryjówkami oraz zmieniać miejsce w obrębie jednego zimowiska. Na wybór miejsca wpływają między innymi temperatura i wilgotność, a wymagania poszczególnych gatunków są różne. Dlatego właśnie podobny termin, te same obiekty i podobny sposób liczenia są tak istotne. Im bardziej porównywalne są kolejne kontrole, tym więcej można wyczytać z całej serii.
Bardzo dobrym przykładem są jaskinie Ojcowskiego Parku Narodowego. Regularny monitoring zimujących tam nietoperzy rozpoczęto w 1988 roku w ramach Dekady Spisu Nietoperzy. Początkowo kontrolowano przede wszystkim większe jaskinie, a później zakres obserwacji rozszerzano. Grzywiński, Nowak, Kozakiewicz i Węgiel (2015) podsumowali 27 lat monitoringu, obejmującego lata 1988–2014. Tak długa seria pozwoliła prześledzić zmiany liczebności i składu gatunkowego nietoperzy zimujących w jaskiniach Ojcowskiego Parku Narodowego.
Wyniki tych badań publikowano również wcześniej. Węgiel i współautorzy (2001) opisali nietoperze zimujące w jaskiniach Wyżyny Krakowskiej, a Nowak, Grzywiński i Wieczorek (2002) przedstawili wyniki zimowych spisów z lat 2000–2002 na tle piętnastu lat badań. Każdy kolejny sezon powiększał serię i pozwalał spojrzeć na zachodzące zmiany z coraz dłuższej perspektywy.
Jeszcze dłuższy okres objęła analiza Węgla i współautorów (2021). Badacze przeanalizowali zmiany liczebności podkowca małego Rhinolophus hipposideros i nocka dużego Myotis myotis w pięciu jaskiniach południowej Polski. W zależności od jaskini regularne serie obejmowały wiele dziesięcioleci, aż do 2020 roku. Wykorzystano również wcześniejsze opublikowane informacje, dzięki czemu w części analiz można było sięgnąć znacznie dalej w przeszłość (Węgiel i in. 2021).
Wieloletnie dane pokazały wzrost liczby zimujących podkowców małych. W przypadku nocka dużego przebieg zmian różnił się pomiędzy analizowanymi jaskiniami (Węgiel i in. 2021). Właśnie tutaj dobrze widać sens wieloletnich spisów. Gdyby spojrzeć tylko na jeden czy dwa sezony, zobaczylibyśmy niewielki fragment historii. Kilkadziesiąt lat liczeń pozwala zobaczyć jej kierunek.
Na liczbę nietoperzy stwierdzanych w zimowiskach wpływają również warunki panujące podczas konkretnej zimy. Pokazują to badania mopka zachodniego Barbastella barbastellus. Gottfried i współautorzy (2020) wykorzystali wieloletnie wyniki zimowych liczeń prowadzonych w Polsce i wykazali związek pomiędzy liczbą obserwowanych mopków a temperaturą.
Podczas cieplejszych zim mopki mogą inaczej wykorzystywać dostępne kryjówki. Zmiana liczby zwierząt obserwowanych w kontrolowanych podziemiach może więc częściowo wynikać z tego, gdzie nietoperze spędzają zimę, a nie tylko ze zmian ich liczebności (Gottfried i in. 2020). Informacja o temperaturze pomaga zatem lepiej odczytywać wyniki wieloletnich liczeń.
Dane zapisane kilkadziesiąt lat temu można dzisiaj wykorzystywać do odpowiadania na pytania, których na początku monitoringu jeszcze nie stawiano. Długie serie obserwacji pozwalają badać zmiany liczebności nietoperzy i zestawiać je ze zmianami warunków środowiskowych.
Zimowe spisy mają również znaczenie dla ochrony. Pokazują, które obiekty są regularnie wykorzystywane przez nietoperze, jakie gatunki w nich zimują i jak zmienia się liczba stwierdzanych zwierząt. Wieloletnie dane pomagają rozpoznawać szczególnie ważne zimowiska i planować ich ochronę.
Od rozpoczęcia ogólnopolskich spisów minęło już niemal czterdzieści lat. Podstawowa zasada pozostała podobna: wracać do tych samych zimowisk, o zbliżonej porze i liczyć w możliwie podobny sposób. Jeden zimowy spis jest jednym pomiarem. Dopiero kolejne lata układają te pomiary w historię.
I właśnie to jest największą wartością zimowego spisu nietoperzy. Nie próbujemy w lutym policzyć wszystkich nietoperzy w Polsce. Sprawdzamy, co przez kolejne lata dzieje się w tych samych zimowiskach – czy nietoperzy przybywa, ubywa, jakie gatunki w nich zimują i jak te zmiany wyglądają po dziesięciu, dwudziestu czy trzydziestu latach.
Fot. Osoby uczestniczące w zimowych spisach nietoperzy otrzymywały podziękowania od Centrum Informacji Chiropterologicznej (CIC) za udział w liczeniach.
Literatura
Bernard R. 1994. Dekady Spisu Nietoperzy (1989–1992) na Pomorzu Zachodnim. W: Wołoszyn B.W. (red.), Zimowe spisy nietoperzy w Polsce 1988–1992. Wyniki i ocena skuteczności. CIC ISEZ PAN, Kraków.
Fuszara E., Kowalski M., Lesiński G., Cygan J.P. 1994. Zimowe spisy nietoperzy na Nizinie Mazowieckiej i Podlaskiej. W: Wołoszyn B.W. (red.), Zimowe spisy nietoperzy w Polsce 1988–1992. Wyniki i ocena skuteczności. CIC ISEZ PAN, Kraków.
Gottfried I., Gottfried T., Lesiński G. i in. 2020. Long-term changes in winter abundance of the barbastelle Barbastella barbastellus in Poland and the climate change – Are current monitoring schemes still reliable for cryophilic bat species? PLoS ONE 15(2): e0227912. DOI: 10.1371/journal.pone.0227912.
Grzywiński W., Nowak J., Kozakiewicz K., Węgiel A. 2015. Zimowy monitoring nietoperzy w jaskiniach Ojcowskiego Parku Narodowego. Prądnik 25: 89–104.
Kowalski M., Lesiński G. 1994. Zimowy spis nietoperzy na Wyżynie Wieluńskiej. W: Wołoszyn B.W. (red.), Zimowe spisy nietoperzy w Polsce 1988–1992. Wyniki i ocena skuteczności. CIC ISEZ PAN, Kraków.
Nowak J., Grzywiński W., Wieczorek M. 2002. Zimowe spisy nietoperzy na Wyżynie Krakowskiej w latach 2000–2002 na tle 15 lat badań. Prądnik 13: 217–228.
Postawa T., Węgiel A., Zygmunt J. 1994. Dekady Spisu Nietoperzy na Wyżynie Częstochowskiej. W: Wołoszyn B.W. (red.), Zimowe spisy nietoperzy w Polsce 1988–1992. Wyniki i ocena skuteczności. CIC ISEZ PAN, Kraków: 130–148.
Urbańczyk Z., Gólski Z. 1994. Zimowe spisy nietoperzy na Ziemi Lubuskiej w latach 1988–1992. W: Wołoszyn B.W. (red.), Zimowe spisy nietoperzy w Polsce 1988–1992. Wyniki i ocena skuteczności. CIC ISEZ PAN, Kraków.
Węgiel A., Grzywiński W., Adamus P., Sadowy R., Wieczorek M. 2001. Nietoperze (Chiroptera) zimujące w jaskiniach Wyżyny Krakowskiej. Nietoperze 2(1): 23–42.
Węgiel A., Grzywiński W., Kosicki J.Z., Tryjanowski P., Nowak J., Węgiel J. 2021. Long-term population trends of Rhinolophus hipposideros and Myotis myotis in Poland. The European Zoological Journal 88(1): 1189–1200. DOI: 10.1080/24750263.2021.2006324.
Wołoszyn B.W. (red.) 1994. Zimowe spisy nietoperzy w Polsce 1988–1992. Wyniki i ocena skuteczności. Centrum Informacji Chiropterologicznej ISEZ PAN, Kraków.
@liderzy wśród fanów
