Sztuczne schronienia dla nietoperzy mają największe znaczenie tam, gdzie brakuje kryjówek naturalnych. Nie powinny zastępować starych, zamierających i martwych drzew, dziupli, pęknięć pni czy przestrzeni pod odstającą korą (Ciechanowski 2005; Gottfried i in. 2023).
Dobrego przykładu dostarczyły badania prowadzone w ramach projektu „Czynna ochrona mopka zachodniego na wybranych obszarach leśnych w Polsce”. Na 12 obszarach leśnych rozwieszono łącznie 1200 specjalnych budek szczelinowych – po 100 na każdym obszarze.[1] Jedną z powierzchni była Puszcza Białowieska.
Podczas pierwszej kontroli, przeprowadzonej w lipcu 2022 roku, na 11 spośród 12 badanych obszarów budki były już wykorzystywane przez nietoperze. Stwierdzono w nich łącznie 266 osobników. Jedynym obszarem, na którym podczas tej kontroli nie znaleziono nietoperzy w budkach, była Puszcza Białowieska.[1]
Nie wynikało to z braku mopków. Prowadzony równocześnie monitoring akustyczny wykazał coś przeciwnego. Spośród 11 129 zarejestrowanych podczas badań przelotów mopka aż 4258 pochodziło z Puszczy Białowieskiej. Był to najwyższy wynik spośród wszystkich 12 badanych obszarów.[1]
Mopków było więc dużo, ale nie zasiedlały przygotowanych dla nich sztucznych schronień.
Przyczyny należy szukać w strukturze lasu. W Puszczy Białowieskiej występuje dużo starych, zamierających i martwych drzew. Szczeliny pni i odstające płaty kory zapewniają mopkom naturalne miejsca ukrycia.
W monografii Mopek zachodni Barbastella barbastellus. Biologia i ochrona gatunku Iwona Gottfried, Grzegorz Błachowski, Elżbieta Fuszara, Tomasz Gottfried, Adam Olszewski, Błażej Wojtowicz i Andrzej Węgiel wskazują Puszczę Białowieską jako przykład lasu, w którym duża ilość starodrzewu oraz obumierających i martwych drzew zapewnia mopkom wiele naturalnych schronień. W takich warunkach nie ma potrzeby zwiększania ich liczby za pomocą budek (Gottfried i in. 2023).
Przykład Puszczy Białowieskiej pokazuje podstawową zasadę stosowania sztucznych schronień: budka powinna uzupełniać niedobór kryjówek, a nie zastępować ich ochronę.
Najpierw naturalne kryjówki
Nietoperze leśne wykorzystują różne rodzaje schronień: dziuple, pęknięcia pni, szczeliny powstające w rozwidleniach drzew czy przestrzenie pod odstającą korą. Poszczególne gatunki korzystają z nich w różnym stopniu.
Mopek zachodni Barbastella barbastellus jest szczególnie związany ze schronieniami szczelinowymi. Jego kryjówki znajdują się często pod odstającą korą oraz w wąskich pęknięciach pni. Duże znaczenie mają więc drzewa stare, zamierające i martwe (Gottfried i in. 2023).
Takie kryjówki nie są trwałe. Płat kory może odpaść, martwe drzewo może się złamać, a warunki termiczne w szczelinie zmieniają się wraz z pogodą. Mopki często przenoszą się pomiędzy schronieniami. Dla kolonii znaczenie ma zatem nie pojedyncze drzewo, ale dostępność wielu odpowiednich kryjówek położonych blisko siebie (Gottfried i in. 2023).
Usunięcia martwych i zamierających drzew nie można więc skutecznie zrekompensować według prostego schematu: jedno usunięte drzewo – jedna nowa budka. Jedno drzewo może oferować wiele potencjalnych kryjówek różniących się wysokością, ekspozycją i mikroklimatem.
Sztuczne schronienia są szczególnie przydatne w lasach, w których takich struktur jest niewiele. Pokazały to między innymi wcześniejsze polskie badania Mateusza Ciechanowskiego. W gospodarczej monokulturze sosnowej wykorzystanie sztucznych schronień było wielokrotnie większe niż w badanych lasach liściastych, co autor wiązał między innymi z mniejszą dostępnością naturalnych kryjówek (Ciechanowski 2005).
Budka budce nierówna
Pod określeniem „budka dla nietoperzy” kryją się konstrukcje o bardzo różnych właściwościach. Są wśród nich płaskie schrony szczelinowe, skrzynki z większymi komorami, konstrukcje drewniane i wykonane z materiałów mineralnych, schronienia montowane na budynkach, a także znacznie większe wolnostojące konstrukcje, takie jak tzw. budki rakietowe.
Nie każdy typ odpowiada wymaganiom wszystkich gatunków.
Jedną z podstawowych różnic jest kształt przestrzeni dostępnej dla nietoperza. Część konstrukcji tworzy bardzo wąską szczelinę, inne zapewniają większą komorę.
Mopek jest dobrym przykładem. Jego naturalnymi kryjówkami są między innymi wąskie przestrzenie pod odstającą korą i pęknięcia pni. Z tego powodu w czynnej ochronie gatunku stosuje się specjalne płaskie schrony szczelinowe naśladujące taki rodzaj kryjówki (Gottfried i in. 2023).[2]
Wpływ konstrukcji budek na ich wykorzystanie badali w Polsce Martyna Jankowska-Jarek, Mateusz Ciechanowski, Konrad Bidziński i Tomasz Postawa. W pracy Factors affecting bat occupancy of boxes in managed coniferous forests przeanalizowali 187 schronów czterech typów rozmieszczonych w gospodarczych lasach iglastych północnej Polski (Jankowska-Jarek i in. 2023).
Badano konstrukcje drewniane, ceramiczne oraz dwa modele wykonane z betonu z dodatkiem styropianu. Nietoperze nie wykorzystywały ich w jednakowym stopniu. Schrony styropianowo-betonowe osiągały szczególnie wysokie zasiedlenie w okresie migracji i godów – przekraczające 75 proc. Największą różnorodność gatunkową stwierdzono natomiast w schronach ceramicznych (Jankowska-Jarek i in. 2023).
W całym badaniu zdecydowanie dominował karlik większy Pipistrellus nathusii. Wyniki pokazały, że konstrukcja schronu może wpływać zarówno na prawdopodobieństwo jego zajęcia, jak i na skład korzystających z niego gatunków.
Liczy się także wejście do schronu
Jankowska-Jarek i współautorzy zwracają uwagę na możliwe znaczenie konstrukcji wejścia. W badanych przez nich schronach ceramicznych nietoperz mógł dostać się do wnętrza bezpośrednio z szorstkiej powierzchni pnia znajdującej się poniżej wlotu. Pień zapewniał powierzchnię, na której zwierzę mogło wylądować, a następnie wspiąć się do wejścia.
W dwóch modelach styropianowo-betonowych sposób dostępu był inny. Nietoperz musiał lądować na przedniej ścianie schronu albo przemieszczać się po jego stosunkowo gładkiej powierzchni.
Badacze nie przedstawiają tego mechanizmu jako rozstrzygniętego wyjaśnienia różnic w zasiedleniu. Wskazują jednak, że dla większych i cięższych nietoperzy, takich jak borowiec wielki czy nocek duży, sposób dostępu do wnętrza może mieć znaczenie (Jankowska-Jarek i in. 2023).
Przy wyborze schronu liczą się więc nie tylko jego zewnętrzne wymiary, ale także wielkość i kształt komory, szerokość oraz położenie wlotu, powierzchnia umożliwiająca nietoperzowi przyczepienie się oraz mikroklimat wnętrza.
Materiał wpływa na temperaturę
W badaniach Jankowskiej-Jarek i współautorów temperatura w drewnianych schronach była bardziej zbliżona do temperatury otoczenia. Konstrukcje ceramiczne i styropianowo-betonowe były przeciętnie o około 2°C cieplejsze (Jankowska-Jarek i in. 2023).
Nie oznacza to, że cieplejszy schron jest zawsze lepszy. Zapotrzebowanie na określony mikroklimat zależy od gatunku, pory roku, pogody oraz funkcji kryjówki. Schron korzystny podczas chłodniejszej pogody może podczas upału osiągać temperatury niekorzystne dla nietoperzy.
Dlatego istotna jest możliwość wyboru. Zamiast kilku identycznych budek o podobnej ekspozycji można stworzyć grupę schronień różniących się nasłonecznieniem i mikroklimatem. Podczas chłodnego dnia nietoperz może wybrać kryjówkę cieplejszą, a podczas upału przenieść się do chłodniejszej.
Tę samą zasadę można zastosować wewnątrz pojedynczego, większego schronienia.
Budki rakietowe – kilka mikroklimatów w jednym schronie
Dobrym przykładem są tzw. budki rakietowe (rocket boxes). Zamiast niewielkiej skrzynki przytwierdzonej do pnia otrzymujemy wysoką, najczęściej czterostronną konstrukcję montowaną na słupie. Wewnątrz znajdują się wąskie przestrzenie umożliwiające nietoperzom przemieszczanie się pomiędzy różnymi częściami schronienia.
Takie rozwiązanie zwiększa możliwość wyboru mikroklimatu. Poszczególne ściany konstrukcji są w różnym stopniu ogrzewane przez słońce, a temperatura może zmieniać się również wraz z wysokością wewnątrz schronu.
Julia Hoeh, George Bakken, William Mitchell i Joy O’Keefe porównali budki rakietowe z innymi typami sztucznych kryjówek. Rocket boxes zapewniały największą powierzchnię użytkową i największe zróżnicowanie dostępnych temperatur. W ciągu tej samej godziny różnica pomiędzy miejscami wewnątrz schronu mogła dochodzić do 7°C. Kolonia rozrodcza nocka Myotis sodalis wyraźnie wybierała właśnie ten typ konstrukcji – cztery z pięciu dostępnych budek rakietowych stały się głównymi schronieniami kolonii (Hoeh i in. 2018).
Nie oznacza to jednak, że budka rakietowa jest odporna na przegrzewanie. W późniejszych badaniach 40 takich konstrukcji wyposażono łącznie w 480 rejestratorów temperatury. Wykazano, że ryzyko przegrzania zależy między innymi od ekspozycji na promieniowanie słoneczne, a odpowiednie modyfikacje konstrukcji mogą je ograniczać (Crawford i in. 2022).
Budka rakietowa dobrze ilustruje więc zasadę, która pojawia się również przy grupach mniejszych budek: korzystne jest stworzenie nietoperzom możliwości wyboru warunków termicznych, zamiast projektowania jednej kryjówki o rzekomo idealnej temperaturze.
Trzeba jednak zachować ostrożność przy przenoszeniu wyników amerykańskich badań na warunki europejskie. Myotis sodalis, dla którego uzyskano bardzo dobre wyniki, jest gatunkiem północnoamerykańskim i nie występuje w Polsce. Polskie doświadczenia z budkami rakietowymi są znacznie krótsze.
Budki rakietowe w Polsce
Pierwsze takie konstrukcje pojawiły się już także w Polsce. Jednym z najlepiej udokumentowanych miejsc jest Wrocław.
W 2023 roku Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy informowało o budce rakietowej wykonanej w okolicy doliny Widawy.[9] Konstrukcje typu Rocket Box znalazły się również w projekcie prowadzonym przez badaczy i studentów Uniwersytetu Wrocławskiego, dotyczącym przyspieszania zasiedlania nowych schronień kompensacyjnych przez nietoperze.[10]
Jedna z takich konstrukcji została ustawiona na terenie zakładu przemysłowego we Wrocławiu. Projekt miał charakter nie tylko ochronny, ale również badawczy – sprawdzano między innymi, czy odtwarzanie głosów nietoperzy może ułatwić im odnajdywanie nowych schronień.
Budki rakietowe zaczynają pojawiać się również w przedsięwzięciach ochronnych poza Wrocławiem. W 2026 roku montaż wolnostojących konstrukcji typu rocket-box przeznaczonych dla kolonii rozrodczych znalazł się w działaniach dotyczących parków krajobrazowych województwa opolskiego.[11]
Nie można jeszcze jednak powiedzieć, że budki rakietowe są w Polsce rozwiązaniem równie dobrze sprawdzonym jak niektóre tradycyjne konstrukcje. Na razie są przede wszystkim interesującym kierunkiem, którego skuteczność w odniesieniu do naszych gatunków i warunków klimatycznych wymaga dalszej obserwacji.
Schrony na budynkach
Budynki są miejscem schronienia wielu gatunków nietoperzy. Zwierzęta wykorzystują między innymi szczeliny elewacji, przestrzenie pod pokryciem dachowym i obróbkami blacharskimi, stropodachy, zakamarki ścian oraz strychy. Remont lub termomodernizacja może prowadzić do zamknięcia takich kryjówek.[3]
Schronienia tworzone na budynkach można podzielić między innymi na konstrukcje natynkowe, umieszczane na powierzchni elewacji, oraz schrony wbudowane w ścianę lub warstwę ocieplenia. Można również tworzyć kryjówki bezpośrednio w konstrukcji budynku.
Duże doświadczenie w projektowaniu takich rozwiązań mają Niemcy. W 2025 roku Thomas Frank, Karen Kobelt, Roland Heuser, Tommy Kästner, Bianka Porschien, Marco Roßner, Sarah Roßner, Frank Meisel i Christiane Schmidt opublikowali obszerne saksońskie opracowanie Schutz gebäudebewohnender Fledermäuse und Vögel. Obejmuje ono zarówno ochronę istniejących kryjówek, jak i rozwiązania stosowane podczas remontów, termomodernizacji i kompensacji utraconych schronień (Frank i in. 2025).[4]
Schron natynkowy i schron wbudowany w elewację nie są pod względem termicznym tym samym rozwiązaniem. Konstrukcja wystająca na zewnątrz jest silniej poddana zmianom temperatury powietrza i promieniowaniu słonecznemu. W przypadku schronu zintegrowanego z elewacją na jego mikroklimat wpływa również otaczająca konstrukcja ściany (Frank i in. 2025).
Znaczenie może mieć także liczba i układ komór. Jeżeli poszczególne części schronu różnią się temperaturą, nietoperz może zmieniać położenie wewnątrz kryjówki i wybierać warunki odpowiadające aktualnej pogodzie.
Szczególnie starannie należy dobierać schronienia tworzone jako rekompensata za kryjówki tracone podczas remontu. Zamontowanie budki nie oznacza automatycznie, że funkcja zniszczonego schronienia została odtworzona.
Mała skrzynka szczelinowa nie zastąpi dużego strychu wykorzystywanego przez kolonię gatunku wymagającego takiej przestrzeni. Podobnie pojedynczy schron nie musi zastąpić zespołu szczelin w budynku, pomiędzy którymi nietoperze wcześniej mogły się przemieszczać.
Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska zaleca przede wszystkim zachowanie wykorzystywanych przez nietoperze szczelin i otworów, jeżeli jest to technicznie możliwe. Jeżeli kryjówki nie można zachować, należy stworzyć odpowiednie schronienia alternatywne, a ich rodzaj i lokalizacja powinny wynikać z rozpoznania przyrodniczego.[3]
Czy warto powiesić budkę przy własnym domu?
Także właściciel domu lub ogrodu może stworzyć dodatkowe kryjówki dla nietoperzy. Największy sens ma to tam, gdzie istniejących schronień jest niewiele – na przykład w otoczeniu nowych, szczelnych budynków i młodych drzew.
Najpierw dobrze jest jednak sprawdzić, co już znajduje się na posesji. Stare drzewa z dziuplami, pęknięciami i odstającą korą oraz szczeliny budynku wykorzystywane przez nietoperze są istniejącymi kryjówkami. Ich zachowanie ma większe znaczenie niż zastępowanie ich nową budką.
Budkę można zamontować na odpowiednio dużym drzewie, domu albo budynku gospodarczym. Miejsce powinno zapewniać swobodny dolot. Schronu nie należy ukrywać w gęstej koronie drzewa, pomiędzy gałęziami czy pnączami.
Znaczenie ma także całe otoczenie posesji. Ogrody, zadrzewienia, aleje drzew, parki, stawy, rzeki i inne tereny mogą zapewniać miejsca żerowania oraz trasy przemieszczania się. Sama budka nie zastąpi odpowiedniego siedliska.
Jeżeli pozwala na to miejsce i budżet, kilka zróżnicowanych schronów może zapewnić większy wybór niż jedna przypadkowo umieszczona budka. Nie ma potrzeby kierowania wszystkich na południe. Silnie nasłoneczniona powierzchnia może być korzystna podczas chłodnej pogody, ale podczas upału może się nadmiernie nagrzewać.
Na drzewie czy na domu?
Oba rozwiązania mogą mieć sens, ale nie są równoważne.
Na drzewach można stosować między innymi drewniane i mineralne schrony szczelinowe oraz skrzynki z większą komorą. Trzeba zapewnić wolny dolot i pamiętać o późniejszej kontroli mocowania wraz ze wzrostem drzewa.
Ściana budynku daje możliwość zastosowania schronów natynkowych, a podczas budowy lub termomodernizacji również konstrukcji wbudowanych w elewację.
Jeżeli dom jest dopiero projektowany albo planowane jest jego ocieplenie, można rozważyć stworzenie kryjówek jako elementu budynku zamiast ograniczać się do późniejszego przykręcenia pojedynczej skrzynki do gotowej elewacji. Dostępne są elementy przeznaczone do wbudowania w warstwę ocieplenia lub bezpośrednio w mur (Frank i in. 2025).[4]
Przykłady gotowych rozwiązań technicznych można znaleźć także w katalogach wyspecjalizowanych producentów.[5][6] Katalog może jednak pomóc w wyborze konstrukcji, ale nie zastąpi rozpoznania przyrodniczego, jeżeli schron ma kompensować istniejącą kryjówkę niszczoną podczas remontu.
A jeśli budka pozostaje pusta?
Brak nietoperzy nie musi oznaczać, że schron został źle wykonany. Zwierzęta mogą mieć w okolicy wystarczającą liczbę innych kryjówek albo dany typ budki może nie odpowiadać występującym tam gatunkom. Znaczenie może mieć również jej położenie i mikroklimat.
Puszcza Białowieska jest dobrym przykładem sytuacji, w której duża aktywność nietoperzy nie przełożyła się na zajmowanie nowo rozwieszonych budek.[1]
Budka jest więc dodatkowym elementem siedliska, a nie gwarancją pojawienia się nietoperzy.
Gdzie wieszać schrony?
Nie ma jednego miejsca odpowiedniego dla wszystkich typów schronów i wszystkich gatunków nietoperzy.
W przypadku schronów szczelinowych przeznaczonych dla mopka Gottfried i współautorzy zalecają montaż wewnątrz większych kompleksów leśnych, co najmniej 500 m od ich skraju. Preferowane są drzewostany liściaste i mieszane, położone w sąsiedztwie starszych drzewostanów liczących 60–100 lat lub więcej (Gottfried i in. 2023).[2]
Zalecane są miejsca stosunkowo suche. Dla tego konkretnego programu ochrony mopka wskazuje się również zachowanie około 100 m lub więcej od cieków i zbiorników wodnych oraz unikanie olsów i terenów źródliskowych (Gottfried i in. 2023).[2]
Nie należy przenosić tych zaleceń automatycznie na inne gatunki.
W badaniach Jankowskiej-Jarek i współautorów dominującym mieszkańcem skrzynek był karlik większy Pipistrellus nathusii. W jego przypadku mniejsza odległość od wody wiązała się z większym prawdopodobieństwem wykorzystania schronu (Jankowska-Jarek i in. 2023).
To dobrze pokazuje, dlaczego instrukcja „budki dla nietoperzy należy wieszać w takim miejscu” jest zbyt dużym uproszczeniem. Lokalizacja powinna odpowiadać gatunkowi, konstrukcji schronu i charakterowi siedliska.
Przed wlotem potrzebna jest przestrzeń
Nietoperz powinien mieć swobodny dostęp do schronienia.
W badaniach Jankowskiej-Jarek i współautorów obecność przeszkód przed wlotem była jednym z czynników związanych z wykorzystaniem schronów przez karlika większego (Jankowska-Jarek i in. 2023).
W przypadku schronów szczelinowych dla mopka również zaleca się pozostawienie wolnej przestrzeni przed budką. Gałęzie nie powinny dotykać ani zasłaniać schronu, a gęsty podszyt nie powinien utrudniać dolotu (Gottfried i in. 2023).[2]
Trzeba przy tym uwzględnić rozwój roślinności. Młode drzewa i krzewy będą rosły. Wlot, do którego obecnie prowadzi otwarta przestrzeń, po kilku latach może zostać otoczony gałęziami.
Jak wieszać budki dla mopka?
Zalecenia opracowane dla mopka zachodniego są bardzo konkretne. Budek szczelinowych nie powinno się rozwieszać pojedynczo.
Gottfried i współautorzy rekomendują grupy po pięć schronów. Budki rozmieszcza się w odległości około 15–30 m od siebie, w układzie określanym jako „koperta”. Zalecana wysokość montażu wynosi 4–5 m (Gottfried i in. 2023).[2]
Poszczególne schrony powinny być skierowane w różne strony świata. Nie chodzi o znalezienie jednej „najlepszej” ekspozycji, ale o stworzenie kryjówek o różnych warunkach termicznych.
Grupowanie ma jeszcze jedną funkcję. Mopki naturalnie często zmieniają kryjówki. Kilka budek znajdujących się blisko siebie pozwala im przenosić się pomiędzy schronieniami bez konieczności poszukiwania ich w odległej części lasu.
W przypadku tego gatunku nie tworzymy więc pięciu kopii tej samej kryjówki. Tworzymy niewielką sieć schronień zapewniających różne warunki, spośród których nietoperze mogą wybierać.
Literatura
Ciechanowski, M. (2005). Utilization of artificial shelters by bats (Chiroptera) in three different types of forest. Folia Zoologica, 54(1), 31–37.
Crawford, R.D. i in. (2022). Evaluating bat boxes: design and placement alter bioenergetic costs and overheating risk. Conservation Physiology, 10(1), coac027.
Frank, T., Kobelt, K., Heuser, R., Kästner, T., Porschien, B., Roßner, M., Roßner, S., Meisel, F., Schmidt, C. (2025). Schutz gebäudebewohnender Fledermäuse und Vögel. Schriftenreihe des Sächsischen Landesamtes für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie, Heft 22/2025. Dresden. [4]
Gottfried, I., Błachowski, G., Fuszara, E., Gottfried, T., Olszewski, A., Wojtowicz, B., Węgiel, A. (2023). Mopek zachodni Barbastella barbastellus. Biologia i ochrona gatunku. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. DOI: 10.17306/978-83-67112-62-8. [7]
Hoeh, J.P.S., Bakken, G.S., Mitchell, W.A., O’Keefe, J.M. (2018). In artificial roost comparison, bats show preference for rocket box style. PLOS ONE, 13(10), e0205701. DOI: 10.1371/journal.pone.0205701. [8]
Jankowska-Jarek, M., Ciechanowski, M., Bidziński, K., Postawa, T. (2023). Factors affecting bat occupancy of boxes in managed coniferous forests. The European Zoological Journal, 90(1), 454–469. DOI: 10.1080/24750263.2023.2220354. [12]
Źródła internetowe i przypisy
[1] Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy. „Wyniki pierwszego etapu realizacji projektu ochrony mopka dla 12 obszarów leśnych w Polsce”. Dane dotyczące 1200 schronów, pierwszych kontroli oraz monitoringu akustycznego.
[2] Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy. „Skrzynka (budka) szczelinowa dla mopka i innych nietoperzy”. Zalecenia dotyczące lokalizacji, wysokości, grupowania i ekspozycji schronów.
[3] Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. „Nietoperze są wśród nas”. Materiał dotyczący ochrony nietoperzy związanych z budynkami, remontów i termomodernizacji.
[4] Sächsisches Landesamt für Umwelt, Landwirtschaft und Geologie. Schutz gebäudebewohnender Fledermäuse und Vögel, 2025.
[5] Schwegler Natur. Katalog konstrukcji przeznaczonych dla nietoperzy, w tym schronów elewacyjnych i wbudowanych.
[6] Hasselfeldt Naturschutz. Katalog schronień dla nietoperzy.
[7] Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Mopek zachodni Barbastella barbastellus. Biologia i ochrona gatunku, 2023.
[8] Hoeh i in. (2018). In artificial roost comparison, bats show preference for rocket box style. PLOS ONE.
[9] Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy. „Marzenie chiropterologa – budka rakietowa”, 2023. Informacja o konstrukcji typu rocket box w rejonie Wrocławia.
[10] Materiały dotyczące projektu Uniwersytetu Wrocławskiego poświęconego zastosowaniu schronień kompensacyjnych typu Rocket Box i możliwości przyspieszenia ich zasiedlania przez nietoperze.
[11] Zespół Opolskich Parków Krajobrazowych. Materiały dotyczące montażu wolnostojących budek typu rocket-box przeznaczonych dla kolonii rozrodczych nietoperzy.
[12] Jankowska-Jarek M., Ciechanowski M., Bidziński K., Postawa T. (2023). Factors affecting bat occupancy of boxes in managed coniferous forests.
