Kiedy o świcie ostatnie nietoperze wracają do swojej kryjówki, ich nocna praca jeszcze się nie kończy. Choć przez kilka godzin będą odpoczywać, znaczną część tego czasu poświęcą na coś, czego z zewnątrz niemal nie widać – niezwykle staranną pielęgnację ciała. To nie jest zwykły odruch. Dla nietoperza codzienna toaleta ma ogromne znaczenie. Od czystości futra, skrzydeł i uszu zależy sprawność lotu, skuteczność polowania, a nawet zdrowie zwierzęcia.
Każdy, kto miał okazję obserwować nietoperza z bliska podczas badań naukowych lub rehabilitacji, z pewnością zauważył charakterystyczne zachowanie. Gdy zwierzę czuje się bezpiecznie, niemal natychmiast rozpoczyna pielęgnację. Najpierw dokładnie liże futro, następnie przechodzi do błon lotnych, ogona, uszu i pyska. Jak opisują Thomas H. Kunz i Stuart Parsons w podręczniku Ecological and Behavioral Methods for the Study of Bats (2009), pielęgnacja obejmuje praktycznie całe ciało i zajmuje znaczną część okresu odpoczynku.
Najwięcej uwagi nietoperze poświęcają skrzydłom. Dla ptaków najważniejsze są pióra, dla nietoperzy – cienka błona lotna rozpięta między wydłużonymi palcami. Musi ona pozostać czysta, elastyczna i odpowiednio nawilżona. Nawet drobne zabrudzenia mogą pogorszyć właściwości aerodynamiczne skrzydeł oraz zwiększyć ryzyko ich uszkodzenia. Jak podkreślają Christian Dietz, Otto von Helversen i Dietmar Nill w książce Bats of Britain, Europe and Northwest Africa (2009), po zakończonym żerowaniu nietoperze bardzo dokładnie usuwają z błon kurz, pyłki oraz resztki owadów.
Do pielęgnacji wykorzystują nie tylko język. Pomagają sobie również ostrymi pazurami tylnych kończyn. Delikatnie przeczesują nimi futro oraz okolice głowy i uszu, usuwając zanieczyszczenia i część pasożytów. Ruchy są niezwykle precyzyjne i przypominają zachowanie dobrze znane właścicielom kotów.
Szczególnej troski wymagają uszy. U wielu gatunków, zwłaszcza gacków czy nocków, są one bardzo duże i odpowiadają za odbiór słabych ech wracających od owadów. Nawet niewielkie zabrudzenie mogłoby pogorszyć odbiór dźwięków, dlatego uszy są regularnie czyszczone językiem i pazurami.
Dokładnie oczyszczany jest również pysk. Podczas jednej nocy nietoperz może schwytać setki owadów, a ich fragmenty pozostają czasem wokół nosa i pyska. Po powrocie do kryjówki zwierzę starannie usuwa wszystkie pozostałości pokarmu.
Pielęgnacja pomaga również ograniczać liczbę pasożytów zewnętrznych. Na nietoperzach żyją wyspecjalizowane muchówki, roztocza i pchły, które przez miliony lat przystosowały się do życia na tych ssakach. Regularne czyszczenie futra zmniejsza ich liczebność, choć – jak opisuje A. G. Marshall (1982) – nie eliminuje ich całkowicie.
U niektórych gatunków obserwuje się także wzajemną pielęgnację. Samice żyjące w koloniach rozrodczych potrafią czyścić futro swoich sąsiadek. Badania Geralda Kertha i Barbary König nad nockiem Bechsteina (Myotis bechsteinii) wykazały, że takie zachowanie nie tylko poprawia higienę, ale także wzmacnia więzi społeczne w kolonii (Kerth i König, 1999).
Nietoperze dbają również o czystość podczas oddawania moczu i kału. Choć większość czasu spędzają wisząc głową w dół, w odpowiednim momencie obracają ciało i odchylają miednicę tak, aby wydaliny ominęły skrzydła oraz futro. Dzięki temu delikatna błona lotna pozostaje czysta i zachowuje swoje właściwości.
Coraz więcej uwagi naukowcy poświęcają także mikroorganizmom żyjącym na skrzydłach nietoperzy. Badania zespołu Ahn i współpracowników (2019) pokazują, że naturalny mikrobiom skóry może odgrywać ważną rolę w ochronie przed niektórymi patogenami, dlatego utrzymanie skrzydeł w dobrej kondycji ma znaczenie nie tylko dla lotu, ale również dla zdrowia.
Patrząc na spokojnie śpiącego nietoperza, trudno uwierzyć, że znaczną część dnia poświęca na niezwykle staranną toaletę. Jednak dla tych latających ssaków czystość nie jest kwestią estetyki. To element codziennej strategii przetrwania, dzięki której mogą sprawnie latać, skutecznie polować i zachować dobrą kondycję przez wiele lat.
Fot. Andrzej Węgiel
Źródła informacji:
• Kunz T. H., Parsons S. (red.) (2009). Ecological and Behavioral Methods for the Study of Bats. Johns Hopkins University Press.
• Bats of Britain, Europe and Northwest Africa.
• Marshall A. G. (1982). The Ecology of Ectoparasitic Insects. Academic Press.
• Bat Ecology.
• Kerth G., König B. (1999). „Fission, fusion and nonrandom associations in female Bechstein’s bats (Myotis bechsteinii)”. Behavioral Ecology and Sociobiology, 46: 122–132.
• Ahn M. i wsp. (2019). Badania nad mikrobiomem skóry i skrzydeł nietoperzy opublikowane w czasopismach z zakresu ekologii drobnoustrojów i ochrony zdrowia nietoperzy.
