Jest zima. Nocą temperatura spada poniżej zera, między blokami wieje wiatr. Kilkanaście pięter nad ziemią, w szczelinie przy krawędzi dachu albo za fragmentem elewacji, może zimować mroczak posrebrzany (Vespertilio murinus). Z chodnika go nie widać. Otwór prowadzący do kryjówki jest wąski, a za nim znajduje się przestrzeń osłonięta od wiatru i opadów.
Gdyby można było zajrzeć do środka, zobaczylibyśmy niewielkiego nietoperza, który mieści się w ludzkiej dłoni. Mroczak waży kilkanaście gramów, choć po rozłożeniu skrzydeł osiąga około 30 centymetrów rozpiętości.
Najłatwiej rozpoznać go po futrze. Włosy na grzbiecie są u nasady ciemnobrązowe, a ich końcówki srebrzystobiałe. Ciemny grzbiet wygląda przez to jak oprószony szronem. Srebrzyste końce włosów dały mu polską nazwę. Spód ciała jest jaśniejszy, natomiast pyszczek, uszy i błony skrzydeł są ciemne.
Zimą mroczaki posrebrzane korzystają między innymi ze szczelin w budynkach. Wysoka zabudowa pojawia się w obserwacjach tego gatunku szczególnie często w chłodnej części roku. Dane z Danii pokazują wyraźną różnicę pomiędzy miejscami wykorzystywanymi przez mroczaki latem a tymi, w których znajdowano je jesienią i zimą. Spośród 54 opisanych letnich kryjówek 51 znajdowało się w jedno- lub dwupiętrowych domach. Jesienią i zimą mroczaki znajdowano natomiast w Kopenhadze w wysokich budynkach mających od 5 do 30 pięter.
W budynku mroczak szuka szczeliny. Może znaleźć ją przy dachu, pod elementami elewacji, za okładziną ściany albo w innym zakamarku konstrukcji. Wejście może być tak małe, że trudno zauważyć je z ziemi. Za wąskim otworem znajduje się osłonięta przestrzeń, która może służyć nietoperzowi jako kryjówka.
Wysokie budynki pod pewnymi względami przypominają naturalne ściany skalne: mają pionowe powierzchnie, wysoko położone szczeliny i osłonięte miejsca. Dla mroczaka są ważne także jesienią, kiedy samce odbywają loty godowe przy wysokich obiektach.
Latem część mroczaków prowadzi inne życie. Samce tworzą wtedy własne kolonie. U większości europejskich nietoperzy duże letnie skupienia kojarzą się przede wszystkim z samicami wychowującymi młode. U mroczaka posrebrzanego w jednej kryjówce może zebrać się kilkadziesiąt, a niekiedy ponad 200 samców.
Takie kolonie znamy również z Polski.
W badaniach kryjówek budynkowych w Bieszczadzkim Parku Narodowym wykorzystano dane z lat 2008–2011. Zasadnicze prace terenowe prowadzono w latach 2009–2011, a do analizy włączono również wcześniejsze stwierdzenia mroczaka posrebrzanego z 2008 roku. Kontrolowano między innymi domy, leśniczówki, stodoły, stajnie i inne zabudowania. Mroczak posrebrzany okazał się najliczniejszym i najczęściej znajdowanym gatunkiem w kontrolowanych kryjówkach budynkowych.
W dwóch miejscach znaleziono kolonie złożone z samców. Jedna liczyła około 20, druga około 80 mroczaków. Obie znajdowały się w szczelinach drewnianych ścian budynków. W kolejnych pięciu kryjówkach znajdowano pojedyncze samce albo osobniki, których płci nie ustalono.
Wyobraźmy sobie taki budynek w czerwcowe popołudnie. Z zewnątrz nic się nie dzieje. Okna są zamknięte, ściana nagrzewa się od słońca. W szczelinie pomiędzy deskami siedzi kilkadziesiąt mroczaków. Dopiero wieczorem można stwierdzić, ilu lokatorów kryje się w ścianie.
Po zachodzie słońca zaczynają wylatywać. Jeden nietoperz opuszcza szczelinę, po chwili pojawia się następny. Przy większej kolonii przez ten sam niewielki otwór mogą wylecieć dziesiątki zwierząt.
Tworzenie letnich kolonii samców jest jedną z charakterystycznych cech mroczaka posrebrzanego. W przeglądzie biologii gatunku Rydell i Baagøe podawali grupy liczące ponad 200 samców. Późniejsze badania nad społecznym życiem mroczaków potwierdziły, że samce tworzą sezonowe skupienia, których funkcjonowania nie da się wyjaśnić wyłącznie przypadkowym nagromadzeniem zwierząt w dostępnych kryjówkach.
Samce nie siedzą jednak przez całe lato w jednej niezmiennej grupie. Skład kolonii może się zmieniać, a nietoperze mogą korzystać z różnych kryjówek. Badania nad społecznym życiem samców wskazują, że grupy te mają bardziej złożoną strukturę niż przypadkowe skupisko zwierząt, które trafiły do tej samej szczeliny.
Po zmroku mroczaki ruszają na polowanie. Długie i stosunkowo wąskie skrzydła pozwalają im szybko latać w otwartej przestrzeni. Polują na niewielkie owady chwytane w powietrzu. Korzystają między innymi z terenów otwartych i okolic zbiorników wodnych, gdzie nocą mogą znaleźć obfitość owadów.
Mroczak ukrywający się za elewacją budynku nie musi więc żerować pomiędzy sąsiednimi blokami. Po wieczornym wylocie może przemieścić się nad wodę, łąki lub inne tereny położone dalej od dziennej kryjówki.
Pod koniec lata kolonie samców zaczynają się zmieniać. Nadchodzi okres jesiennych przemieszczeń i godów. Wtedy wysokie budynki ponownie stają się ważnym elementem otoczenia mroczaka.
Samce wykonują loty godowe przy wysokich obiektach i wydają charakterystyczne głosy socjalne. Podobne zachowania obserwuje się przy naturalnych ścianach skalnych. W miastach miejscem takich lotów mogą być wysokie bloki, wieże i inne wysokie konstrukcje.
Samiec przelatuje wzdłuż ściany i zawraca. Po chwili pojawia się ponownie. Towarzyszą temu charakterystyczne głosy godowe. Niektóre ich elementy mogą wchodzić w zakres częstotliwości słyszalnych dla człowieka. Dlatego jesienią obecność mroczaka przy wysokim budynku można czasem wykryć nawet bez detektora ultradźwięków.
Badania w Bieszczadzkim Parku Narodowym również zarejestrowały głosy godowe samców. We wrześniu 2011 roku stwierdzono je w dwóch miejscowościach – Bereżkach i Tarnawie Niżnej. Autorzy uznali te obserwacje za potwierdzenie, że Bieszczady znajdują się na obszarze wykorzystywanym przez gatunek podczas godów.
Mroczak posrebrzany jest gatunkiem zdolnym do dalekich przemieszczeń. Samce i samice mogą być latem rozdzielone geograficznie, a w ciągu roku zwierzęta przemieszczają się pomiędzy obszarami wykorzystywanymi w różnych porach sezonu. Dlatego ochrona letnich kryjówek samców ma znaczenie nie tylko dla pojedynczych kolonii, ale również dla funkcjonowania populacji tego gatunku.
Budynki dają mroczakom szczeliny, ale te same miejsca mogą zniknąć podczas remontu. Wąski otwór prowadzący do kryjówki łatwo zamknąć podczas ocieplania ściany, wymiany dachu, obróbek blacharskich lub elementów elewacji. Zwierzęta siedzące głęboko w konstrukcji mogą pozostawać niewidoczne z ziemi.
Przy kolonii liczącej kilkadziesiąt samców problem dotyczy całej grupy. Dlatego przed pracami remontowymi w budynkach, w których istnieje możliwość występowania kryjówek nietoperzy, istotne jest wcześniejsze sprawdzenie, czy zwierzęta rzeczywiście wykorzystują obiekt. Jedną z metod wykrywania kryjówek są obserwacje wieczornych wylotów. Szczelina, która przez cały dzień wygląda na pustą, po zachodzie słońca może okazać się wejściem do kryjówki wielu nietoperzy.
Zimą ruch ustaje. W szczelinie wysoko nad chodnikiem może znajdować się pojedynczy mroczak posrebrzany. Latem w budynku może działać kryjówka kolonii samców, jesienią zaś przy wysokich ścianach można rejestrować loty i głosy godowe. Budynki zapewniają temu gatunkowi przede wszystkim to, czego potrzebuje przez znaczną część roku – wysoko położone, wąskie kryjówki szczelinowe.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Baagøe H.J. 1986. Summer occurrence of Vespertilio murinus Linné-1758 and Eptesicus serotinus (Schreber-1780) (Chiroptera, Mammalia) on Zealand, Denmark, based on records of roosts and registrations with bat detectors. Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, 88/89 B: 281–291.
Presetnik P., Podgorelec M., Petrinjak A. 2013. Is the parti-coloured bat Vespertilio murinus Linnaeus, 1758 a common bat species in Slovenia? Natura Sloveniae, 15(2): 39–50. DOI: 10.14720/ns.15.2.39-50.
Rydell J., Baagøe H.J. 1994. Vespertilio murinus. Mammalian Species, 467: 1–6. DOI: 10.2307/3504265.
Sachanowicz K., Wower A. 2013. Assemblage structure and use of anthropogenic roosts by bats in the Eastern Carpathians: Case study in the Bieszczady National Park (SE Poland). Italian Journal of Zoology, 80(1): 139–148. DOI: 10.1080/11250003.2012.753120.
Safi K. 2008. Social Bats: The Males’ Perspective. Journal of Mammalogy, 89(6): 1342–1350. DOI: 10.1644/08-MAMM-S-058.1.
Safi K., König B., Kerth G. 2007. Sex differences in population genetics, home range size and habitat use of the parti-colored bat (Vespertilio murinus, Linnaeus 1758) in Switzerland and their consequences for conservation. Biological Conservation, 137(1): 28–36. DOI: 10.1016/j.biocon.2007.01.011.
