W letni wieczór nad leśnym stawem pojawia się pierwszy nietoperz. Kilka minut później nad tym samym miejscem krąży już kilkanaście osobników. Czy wszystkie niezależnie odnalazły rój owadów, czy też część z nich wykorzystała informacje wynikające z aktywności pierwszego łowcy?
Przez długi czas sukces polowania nietoperzy rozpatrywano przede wszystkim w kontekście sprawności ich własnych zmysłów. Kluczową rolę odgrywa echolokacja, która umożliwia orientację w przestrzeni oraz wykrywanie, lokalizowanie i chwytanie owadów nawet w całkowitej ciemności (Schnitzler i Kalko, 2001). Takie ujęcie skupia się jednak przede wszystkim na pojedynczym nietoperzu i jego zdolności do samodzielnego zdobywania informacji o otoczeniu.
Zwierzęta rzadko funkcjonują jednak w całkowitej izolacji. Podczas żerowania mogą odbierać informacje powstające w wyniku aktywności innych osobników. Danchin i współautorzy (2004), analizując zjawisko informacji publicznej, wskazali, że zwierzęta mogą podejmować decyzje nie tylko na podstawie własnych doświadczeń, lecz także obserwując zachowanie innych. Źródłem informacji mogą być również produkty uboczne aktywności innych zwierząt, które nie zostały wytworzone w celu komunikowania się z odbiorcą.
Z takim sposobem pozyskiwania informacji wiąże się koncepcja sieci sensorycznych. W najprostszym ujęciu powstają one wtedy, gdy osobniki wykorzystują informacje zdobywane przez znajdujących się w pobliżu sąsiadów, zwiększając w ten sposób obszar, z którego mogą pośrednio czerpać wiedzę o środowisku. U przemieszczających się zwierząt powiązania te mogą stale powstawać i zanikać, tworząc mobilną sieć sensoryczną.
Nietoperze są szczególnie dobrym modelem do badania tego zjawiska, ponieważ wiele gatunków poluje na owady rozmieszczone nierównomiernie w przestrzeni i czasie. Skupiska owadów mogą pojawiać się tylko na krótki czas, dlatego szybkie odnalezienie miejsca obfitującego w pokarm może mieć duże znaczenie dla efektywności żerowania.
Bezpośrednich dowodów na powstawanie mobilnych sieci sensorycznych podczas swobodnego żerowania dostarczyły badania borowców wielkich (*Nyctalus noctula*). Roeleke i współautorzy (2022), śledząc jednocześnie ruch wielu osobników, wykazali, że nietoperze podczas poszukiwania pokarmu dostosowują swoje przemieszczanie się do położenia innych nietoperzy. Takie zachowanie jest zgodne z powstawaniem mobilnej sieci sensorycznej, w której obecność i aktywność sąsiadów dostarczają wskazówek ułatwiających odnajdywanie krótkotrwałych skupisk pokarmu. Symulacje przeprowadzone przez autorów wskazały ponadto, że korzystanie z takiej sieci może skracać czas potrzebny do znalezienia miejsc występowania ofiar.
Jednym ze sposobów uzyskiwania informacji o sukcesie łowieckim innych osobników może być „podsłuchiwanie” ich echolokacji. Szczególne znaczenie może mieć tzw. *feeding buzz* – końcowa faza sekwencji echolokacyjnej emitowanej podczas zbliżania się do ofiary. W tej fazie nietoperz gwałtownie zwiększa tempo emisji krótkich impulsów, co umożliwia precyzyjne śledzenie ruchu owada przed próbą jego schwytania (Schnitzler i Kalko, 2001). *Feeding buzz* nie jest więc emitowany jako sygnał komunikacyjny, lecz stanowi element echolokacyjnej sekwencji ataku. Dla znajdującego się w pobliżu nietoperza może jednak być niezamierzoną wskazówką, że w danym miejscu znajduje się potencjalna zdobycz.
Eksperymentalnych dowodów na wykorzystywanie takich informacji dostarczyła Gillam (2007). W badaniu swobodnie latających *Tadarida brasiliensis* odtwarzano sekwencje echolokacyjne zawierające *feeding buzz* oraz sekwencje pozbawione tej fazy. Nietoperze wykazywały większą aktywność w odpowiedzi na nagrania zawierające *feeding buzz*. Wynik ten wskazuje, że mogą one „podsłuchiwać” odgłosy polowania innych osobników i wykorzystywać je jako wskazówkę dotyczącą obecności pokarmu.
Podsłuchiwania *feeding buzz* nie należy jednak utożsamiać z całym zjawiskiem mobilnej sieci sensorycznej. *Feeding buzz* jest przykładem informacji, którą pojedynczy nietoperz może uzyskać dzięki aktywności innego osobnika. Mobilna sieć sensoryczna jest pojęciem szerszym: powstaje wtedy, gdy wiele przemieszczających się zwierząt wykorzystuje informacje związane z obecnością i zachowaniem sąsiadów, dzięki czemu mogą skuteczniej przeszukiwać większy obszar.
Nie oznacza to również, że nietoperze rezygnują z własnej echolokacji na rzecz informacji społecznej. Echolokacja pozostaje podstawowym narzędziem orientacji i lokalizacji ofiary. Informacje pochodzące od innych osobników mogą natomiast wskazywać, gdzie warto skierować poszukiwania. W praktyce nietoperz może więc łączyć informacje uzyskane za pomocą własnych zmysłów z informacjami powstającymi jako uboczny efekt aktywności innych zwierząt.
Korzystanie z informacji od sąsiadów nie musi być jednak zawsze korzystne. Przyciągnięcie kilku nietoperzy do tego samego skupiska owadów zwiększa liczbę osobników konkurujących o ograniczony zasób. Korzyści wynikające z szybszego odnalezienia pokarmu mogą więc być równoważone przez wzrost konkurencji. Ponieważ nietoperze stale się przemieszczają, zmienia się również skład ich najbliższego otoczenia. Powiązania tworzące mobilną sieć sensoryczną są zatem dynamiczne i krótkotrwałe.
Dotychczasowych wyników nie należy automatycznie uogólniać na wszystkie gatunki nietoperzy. Bezpośrednie dowody terenowe na powstawanie mobilnych sieci sensorycznych podczas poszukiwania pokarmu pochodzą między innymi z badań borowca wielkiego, natomiast eksperymentalne dowody na wykorzystywanie *feeding buzz* uzyskano również u *Tadarida brasiliensis*. Zakres, mechanizmy i znaczenie tego sposobu zdobywania informacji mogą różnić się pomiędzy gatunkami i środowiskami, dlatego pozostają przedmiotem dalszych badań.
Badania nad mobilnymi sieciami sensorycznymi pokazują, że nocne żerowanie nietoperzy nie musi być wyłącznie serią niezależnych polowań pojedynczych osobników. Echolokacja pozwala nietoperzowi samodzielnie orientować się w przestrzeni i lokalizować zdobycz, ale jednocześnie aktywność polujących sąsiadów może tworzyć dodatkowe środowisko informacyjne. Dzięki temu zachowanie jednego nietoperza może dostarczać wskazówek innym, nawet jeśli nie dochodzi między nimi do celowej komunikacji.
Odpowiadając więc na pytanie o nietoperze pojawiające się kolejno nad stawem: nie wszystkie muszą odnajdywać skupisko owadów całkowicie niezależnie. Część z nich może wykorzystywać informacje wynikające z obecności i aktywności innych łowców.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
Danchin, É., Giraldeau, L.-A., Valone, T. J., & Wagner, R. H. (2004). Public information: From nosy neighbors to cultural evolution. *Science, 305*, 487–491.
Gillam, E. H. (2007). Eavesdropping by bats on the feeding buzzes of conspecifics. *Canadian Journal of Zoology, 85*, 795–801.
Roeleke, M., Schlägel, U. E., Gallagher, C., Pufelski, J., Blohm, T., Nathan, R., Toledo, S., Jeltsch, F., & Voigt, C. C. (2022). Insectivorous bats form mobile sensory networks to optimize prey localization: The case of the common noctule bat. *Proceedings of the National Academy of Sciences, 119*(33), e2203663119.
Schnitzler, H.-U., & Kalko, E. K. V. (2001). Echolocation by insect-eating bats. *BioScience, 51*(7), 557–569.
