Czy kościelne dzwony przeszkadzają nietoperzom? To pytanie zadaje sobie wiele osób obserwujących kolonie mieszkające od lat tuż obok dzwonnic. Odpowiedź nie jest jednak tak prosta, jak mogłoby się wydawać. Patrząc na kolonię rozrodczą nocków orzęsionych (Myotis emarginatus) mieszkającą od lat tuż obok dzwonnicy albo na podkowce małe (Rhinolophus hipposideros) żyjące w sąsiedztwie czynnego kamieniołomu w Sławniowicach, trudno w to uwierzyć. Obecność zwierząt w takich miejscach nie oznacza jednak, że każdy hałas jest dla nich obojętny.
Dlaczego jedne dźwięki bywają tolerowane, a inne zakłócają orientację, ograniczają skuteczność polowania lub prowadzą do unikania określonych miejsc?
Nietoperze wykorzystują słuch i echolokację do orientacji, odnajdywania pokarmu oraz komunikowania się. Nie oznacza to jednak, że wszystkie reagują na hałas w taki sam sposób. O skutkach oddziaływania dźwięku nie decyduje wyłącznie jego natężenie. Znaczenie mają również częstotliwość, czas trwania, powtarzalność, odległość od źródła oraz środowisko, w którym żyje i żeruje dany gatunek.
W 2025 roku opublikowano analizę 33 badań obejmujących 60 gatunków nietoperzy. Pokazała ona, że nie wszystkie gatunki reagują na hałas w taki sam sposób. Większą wrażliwość wykazywały zwykle nietoperze polujące wśród drzew i gęstej roślinności, natomiast gatunki żerujące w otwartej przestrzeni były bardziej tolerancyjne. Badania wskazują również, że szczególnie uciążliwy może być hałas związany z ruchem drogowym i środowiskiem miejskim. Ostateczna reakcja zależy jednak od gatunku, sposobu zdobywania pokarmu oraz miejsca, w którym żyje.
Autorzy zwracają uwagę, że środowisko, w którym żeruje nietoperz, jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o jego wrażliwości na hałas. Gatunki latające wśród gałęzi i gęstej roślinności muszą odbierać bardzo wiele subtelnych informacji z powracającego echa. Nawet niewielkie zakłócenia mogą utrudniać im orientację lub wykrywanie owadów. Z kolei gatunki polujące wysoko nad koronami drzew, nad polami czy zbiornikami wodnymi zwykle funkcjonują w prostszym środowisku akustycznym, dlatego częściej wykazują większą tolerancję na hałas. Analiza wykazała również, że preferencje siedliskowe wyjaśniają znaczną część różnic obserwowanych pomiędzy gatunkami. Oznacza to, że nie istnieje jeden poziom hałasu jednakowo szkodliwy dla wszystkich nietoperzy. Oceniając wpływ inwestycji, trzeba zawsze uwzględniać biologię konkretnego gatunku (Li i in., 2025).
Samo pytanie „czy hałas przeszkadza nietoperzom?” jest więc zbyt ogólne. Trafniej zapytać: jakie dźwięki, w jakich okolicznościach i którym gatunkom przeszkadzają najbardziej?
Jednym z mechanizmów wyjaśniających negatywne oddziaływanie hałasu jest maskowanie akustyczne. Dochodzi do niego wtedy, gdy dźwięki otoczenia utrudniają odbiór sygnałów istotnych dla echolokacji lub komunikacji. Nietoperz nadal emituje impulsy, ale może mieć trudność z odróżnieniem słabego echa od tła albo z odebraniem głosów innych osobników.
Ye i współautorzy zaproponowali w 2025 roku ocenę podatności gatunków na hałas z wykorzystaniem wskaźnika potencjału maskowania. Uwzględnili między innymi wrażliwość słuchową nietoperzy, parametry sygnałów oraz zasięg oddziaływania hałasu drogowego. Wyniki pokazały, że podatność na maskowanie różni się między gatunkami i zależy od ich cech sensorycznych oraz sposobu funkcjonowania w środowisku (Ye i in., 2025).
Dlatego dwa gatunki lecące przez ten sam las mogą zupełnie inaczej reagować na identyczny dźwięk. Dla jednego będzie on jedynie elementem tła, dla drugiego może stać się przeszkodą utrudniającą orientację, komunikację lub skuteczne polowanie.
Obecność kolonii nocków orzęsionych przy kościelnych dzwonach czy podkowców małych w pobliżu czynnego kamieniołomu nie jest dowodem, że hałas pozostaje bez wpływu na nietoperze. Pokazuje jedynie, że część zwierząt może funkcjonować w sąsiedztwie określonych, powtarzalnych źródeł dźwięku. Bez bezpośrednich pomiarów nie wiadomo, czy ponoszą przy tym dodatkowe koszty, zmieniają zachowanie albo omijają miejsce w okresach największego hałasu.
Jednym z najbardziej zaskakujących przykładów są badania prowadzone na terenach wojskowych. Intuicja podpowiada, że odgłosy wystrzałów, eksplozji czy pracy ciężkiego sprzętu powinny należeć do najbardziej uciążliwych bodźców dla zwierząt wykorzystujących słuch jako jeden z najważniejszych zmysłów. Wyniki badań nie potwierdzają jednak, aby każda taka ekspozycja automatycznie prowadziła do opuszczania kryjówek lub żerowisk.
Badania rozpoczęte w 2002 roku na poligonie Fort Knox w stanie Kentucky obejmowały monitoring aktywności nietoperzy podczas ćwiczeń wojskowych, w tym w czasie strzelań z broni dużego kalibru. Wykorzystywano detektory ultradźwiękowe, kamery termowizyjne i odłowy. Zarejestrowano dziewięć gatunków. Analiza aktywności przed ćwiczeniami, podczas nich i po ich zakończeniu nie wykazała jednoznacznego gwałtownego spadku liczby rejestracji podczas badanych epizodów hałasu (Martin i in., 2004).
Na poligonie Fort Leonard Wood w stanie Missouri radiotelemetrycznie śledzono dziewięć osobników Myotis sodalis podczas analizowanych epizodów ćwiczeń i symulowanego ostrzału. W badaniu nie stwierdzono wyraźnych zmian w wykorzystywaniu żerowisk przez monitorowane osobniki. Nie analizowano jednak reakcji fizjologicznych ani długoterminowych skutków ekspozycji (3D/Environmental, 1996).
Kolonie i pojedyncze osobniki Myotis sodalis były przez wiele lat obserwowane również na terenach Camp Atterbury i Fort Drum. Ich obecność wskazuje, że część nietoperzy może funkcjonować w środowisku regularnie poddawanym działalności wojskowej. Nie oznacza to jednak, że każdy rodzaj hałasu, w każdej odległości i w każdym okresie pozostaje bez wpływu na zwierzęta. Dokumenty U.S. Fish and Wildlife Service zwracają uwagę, że nowe, intensywne źródła hałasu lub drgań pojawiające się bardzo blisko kryjówki mogą wywoływać płoszenie albo czasowe opuszczenie schronienia (USFWS, 2026).
Badania prowadzone na poligonach koncentrowały się przede wszystkim na widocznych zmianach zachowania: obecności na żerowiskach, wyborze kryjówek, trasach lotu oraz aktywności rejestrowanej za pomocą detektorów. Zwykle nie mierzono poziomu hormonów stresu, wydatków energetycznych ani sukcesu rozrodczego. Brak stwierdzonej ucieczki nie jest zatem równoznaczny z brakiem jakiegokolwiek oddziaływania.
Jednym z możliwych wyjaśnień tolerowania regularnej aktywności wojskowej jest habituacja, czyli osłabienie reakcji na powtarzający się bodziec, który nie prowadzi do bezpośredniego zagrożenia. W przypadku nietoperzy z terenów wojskowych jest to jednak interpretacja, a nie mechanizm potwierdzony we wszystkich badanych koloniach. Zupełnie inaczej mogą działać dźwięki nowe, nieprzewidywalne lub pojawiające się nagle bardzo blisko kryjówki.
Znaczenie ma również czas trwania dźwięku. Wystrzał lub eksplozja jest bardzo głośnym, lecz krótkim impulsem.
Hałas drogowy może natomiast utrzymywać się przez znaczną część nocy i tworzyć trwałe tło, w którym nietoperz musi nieustannie odbierać i przetwarzać sygnały.
W kontrolowanym eksperymencie nocki duże (Myotis myotis) potrzebowały więcej czasu na odnalezienie ofiary w obecności odtwarzanego hałasu drogowego. Pokazało to, że hałas może zmniejszać skuteczność polowania nawet wtedy, gdy nie powoduje natychmiastowej ucieczki zwierzęcia (Siemers i Schaub, 2011).
Inny eksperyment przeprowadzono na płowcach pustynnych (Antrozous pallidus). W hałasie odsetek prawidłowo zlokalizowanych ofiar zmniejszył się o około połowę, czas poszukiwania niemal się potroił, a nietoperze emitowały więcej impulsów echolokacyjnych. Ponieważ podobny efekt wywołały dźwięki nakładające się i nienakładające się na odgłosy ofiary, autorzy uznali, że ważnym mechanizmem było rozproszenie uwagi, a nie wyłącznie maskowanie akustyczne (Allen i in., 2021).
Vosbigian i współautorzy porównali w 2024 roku reakcję nietoperzy na naturalny szum rzeki oraz antropogeniczny hałas drogowy.
Badanie wykazało, że nietoperze różnie reagowały na oba rodzaje tła i zmieniały parametry echolokacji w zależności od charakteru dźwięku. Autorzy uznali, że ważna może być nie tylko głośność, lecz także struktura czasowa hałasu – jego ciągłość, zmienność oraz rozmieszczenie cichszych i głośniejszych okresów (Vosbigian i in., 2024).
Pozwala to lepiej zrozumieć różnicę między krótkim impulsem a hałasem utrzymującym się godzinami. Nie oznacza jednak, że wystrzały są dla nietoperzy nieszkodliwe. Ich oddziaływanie zależy od natężenia, odległości, częstotliwości występowania, pory roku oraz położenia kryjówek i żerowisk.
Wróćmy do pytania o kościelne dzwony. Brakuje badań, które bezpośrednio mierzyłyby reakcję kolonii nietoperzy na ich bicie. Wieloletnie zajmowanie niektórych kościołów wskazuje, że część kolonii toleruje takie sąsiedztwo, ale nie pozwala stwierdzić, że dzwony pozostają bez wpływu na zwierzęta.
Możliwe znaczenie mają krótki czas trwania dźwięku, jego przewidywalność, odległość między dzwonem a miejscem zajmowanym przez kolonię oraz konstrukcja budynku. Stropy, ściany i układ pomieszczeń mogą ograniczać natężenie dźwięku docierającego do nietoperzy, jednak bez pomiarów akustycznych nie wiadomo, jak duże jest to tłumienie.
Dla samic tworzących kolonie rozrodcze duże znaczenie mają temperatura, stabilny mikroklimat, bezpieczeństwo, odpowiednie wloty i możliwość wychowania młodych. Wartość kryjówki może więc sprzyjać pozostawaniu w miejscu, w którym okresowo pojawia się hałas. Jest to jednak hipoteza wymagająca bezpośrednich badań, a nie dowód, że bicie dzwonów jest obojętne dla kolonii.
Podobną ostrożność należy zachować w odniesieniu do podkowców małych żyjących w sąsiedztwie czynnego kamieniołomu w Sławniowicach.
Ich obecność pokazuje, że sam fakt występowania hałasu nie przesądza o opuszczeniu całego terenu. Nie przeprowadzono jednak badań pozwalających ocenić, jak zwierzęta reagują na poszczególne etapy pracy zakładu, detonacje, ruch ciężkich pojazdów ani zmiany natężenia hałasu.
Podkowiec mały jest gatunkiem silnie przywiązanym do tradycyjnych kryjówek i tras przelotu. Samice mogą przez wiele lat wykorzystywać te same miejsca rozrodu, jeżeli zachowują one odpowiedni mikroklimat i połączenie z żerowiskami (Dietz i Kiefer, 2016). Sama wierność kryjówce nie pozwala jednak określić, czy hałas nie powoduje zmian zachowania albo dodatkowych kosztów.
Oceniając wpływ kamieniołomu lub innej inwestycji, nie można ograniczać się do samego poziomu dźwięku. Trzeba uwzględnić także oświetlenie, zachowanie tras przelotu, zadrzewień i żerowisk, dostępność kryjówek, porę prowadzenia prac oraz możliwość występowania drgań. Dopiero łączna analiza tych czynników pozwala ocenić znaczenie inwestycji dla lokalnej populacji.
Świat akustyczny nietoperzy obejmuje także dźwięki, których człowiek nie słyszy. Wiele sygnałów echolokacyjnych ma częstotliwość od kilkudziesięciu do ponad 100 kHz. Sztuczne źródła ultradźwięków mogą więc częściowo nakładać się na zakresy wykorzystywane przez niektóre gatunki.
W różnych eksperymentach wykazano, że nietoperze mogą w obecności zakłóceń zmieniać częstotliwość, natężenie, liczbę lub czas trwania impulsów. Rodzaj reakcji zależy jednak od gatunku, zadania i charakteru odtwarzanego dźwięku. Luo i współautorzy wykazali, że nietoperze wykorzystują słuchową informację zwrotną do dostosowywania częstotliwości sygnałów w odpowiedzi na zakłócenia akustyczne (Luo i in., 2017).
Nie oznacza to, że każdy sztuczny ultradźwięk musi zakłócać echolokację. Znaczenie mają częstotliwość, natężenie, odległość od źródła, kierunkowość emisji i czas ekspozycji. Skutki mogą być odmienne u gatunków wykorzystujących różne typy sygnałów.
Podczas nocnych lotów wiele gatunków nietoperzy w dużym stopniu polega na słuchu i echolokacji, choć wykorzystuje również wzrok, węch i pamięć przestrzenną. Długotrwałe zakłócenia mogą zmniejszać skuteczność polowania, zwiększać liczbę emitowanych sygnałów albo prowadzić do unikania części siedlisk.
Nietoperze nie są jednakowo wrażliwe. Gatunki polujące wysoko i w otwartej przestrzeni mogą reagować inaczej niż te manewrujące wśród gałęzi i wychwytujące ciche odgłosy ofiar. Dlatego ochrony przed hałasem nie można planować według jednego, wspólnego progu dla wszystkich gatunków.
Wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Nadal niewiele wiadomo o długotrwałych skutkach życia w hałaśliwym środowisku, o reakcjach fizjologicznych oraz o znaczeniu sztucznych ultradźwięków dla dzikich populacji. Badania pokazują jednak wyraźnie, że krajobraz akustyczny jest jednym z elementów środowiska nietoperzy i powinien być uwzględniany przy planowaniu inwestycji oraz ochronie ich kryjówek i żerowisk.
O wpływie dźwięku nie przesądza więc to, czy wydaje się on głośny człowiekowi. Ważniejsze jest, jak długo trwa, jak często się powtarza, w jakiej odległości od zwierzęcia powstaje oraz jakie informacje akustyczne może zasłaniać. Dlatego kolonia może przez lata funkcjonować w pobliżu dzwonnicy, a jednocześnie unikać pozornie cichszego miejsca, w którym dźwięki stale utrudniają orientację lub zdobywanie pokarmu.
Fot. Kolonia rozrodcza nocków orzęsionych w Sławkowie. Autor Andrzej Węgiel.
Literatura
1. 3D/Environmental (1996). Indiana bat (Myotis sodalis) summer habitat study at Fort Leonard Wood, Missouri. Raport techniczny.
2. Allen, L. C., Hristov, N. I., Rubin, J. J., Lightsey, J. T., & Barber, J. R. (2021). Noise distracts foraging bats. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 288(1944), 20202689.
3. Dietz, C., & Kiefer, A. (2016). Bats of Britain and Europe. Bloomsbury Publishing.
4. Li, A., Tian, X., Ma, N., & Luo, J. (2025). Habitat preference contributes to explaining the varied sensitivity of bats to anthropogenic noise. Biological Conservation, 302, 110974.
5. Luo, J., Kothari, N. B., & Moss, C. F. (2017). Echolocating bats rely on audiovocal feedback to adapt sonar signal design. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(41), 10978–10983.
6. Martin, C. O., Lance, R. F., & Sabol, B. M. (2004). An investigation of military training noise impacts on endangered bats. U.S. Army Engineer Research and Development Center.
7. Siemers, B. M., & Schaub, A. (2011). Hunting at the highway: traffic noise reduces foraging efficiency in acoustic predators. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 278(1712), 1646–1652.
8. U.S. Fish and Wildlife Service (2026). Department of Defense–War Determination Key for Indiana Bat, Northern Long-eared Bat, and Tricolored Bat: Standing Analysis. U.S. Department of the Interior.
9. Vosbigian, R., Wardle, R., Rempel, H. S., Brauer, E., Huggins, M., West, S., Willems, J. S., & Francis, C. D. (2024). Natural and anthropogenic noise shape bat activity and sonar behavior. Ecosphere, 15(12), e70106.
10. Ye, H., Ma, N., Wang, Q., Li, A., & Luo, J. (2025). Sensation Matters: Applying Masking Potential to Assess Noise Effects on Global Bat Species. Global Ecology and Biogeography, 34, e70053.
