Niektóre nietoperze mają znajomych jeszcze z dzieciństwa. Nawet kiedy podrosną i mogą wybierać, z kim chcą przebywać, chętniej trzymają się tych, których poznały w pierwszych tygodniach życia. Nie zawsze muszą to być osobniki tego samego gatunku.
Przekonali się o tym naukowcy, którzy obserwowali młode karliki średnie (Pipistrellus kuhlii). Nietoperze dorastały razem w niewielkich grupach. Kiedy podrosły, umożliwiono im spotkania z nieznanymi wcześniej osobnikami. Mogły więc wybierać nowych towarzyszy, ale częściej pozostawały blisko dawnych sąsiadów. Tworzyły z nimi wspólne skupiska i wzajemnie czyściły sobie futro (Ancillotto i in., 2012).
Podobnie zachowywały się młode karliki średnie wychowywane razem z przymroczkami Saviego (Hypsugo savii). Mimo że należały do różnych gatunków, później chętniej wybierały towarzystwo nietoperzy, które znały od dzieciństwa (Ancillotto i in., 2015).
Najbardziej zaciekawiło mnie to, że wspólne dorastanie może mieć znaczenie nawet wtedy, gdy młode należą do różnych gatunków. Chciałabym wiedzieć, jak wygląda to w naturalnej kolonii, gdzie sąsiadów jest znacznie więcej, a zwierzęta mogą swobodnie zmieniać towarzystwo. Szczególnie interesuje mnie, czy również tam powstają trwałe znajomości.
Nietoperze kojarzą nam się przede wszystkim z nocnymi lotami, echolokacją i niezwykłą zdolnością poruszania się w ciemności. Rzadziej zastanawiamy się nad tym, jak wygląda ich dzieciństwo. Tymczasem u wielu gatunków młode dorastają w koloniach rozrodczych, otoczone nie tylko matkami, lecz także innymi młodymi. Często przebywają bardzo blisko siebie, korzystają ze wspólnego ciepła i słyszą głosy sąsiadów (Kunz i Lumsden, 2003; Kerth, 2008).
O tym, że relacje między nietoperzami mogą być trwałe, świadczą również obserwacje rudawek komorskich (Pteropus livingstonii) w Jersey Zoo. Niektóre osobniki przez wiele miesięcy utrzymywały bliskie kontakty, a wybór towarzystwa wiązał się między innymi z wiekiem i pozycją w grupie (Welch i in., 2020). Badanie nie dotyczyło znajomości zawieranych w dzieciństwie, ale pokazuje, jak złożone może być życie społeczne nietoperzy.
Wspólne dorastanie to również okazja do zabawy.
U wampirów zwyczajnych (Desmodus rotundus) utrzymywanych w niewoli obserwowano gonitwy, przepychanki i zapasy. Niektóre młode częściej wybierały określonych partnerów do zabawy (Park, 1990).
Pod tym względem nietoperze przypominają inne młode ssaki. Szczenięta i kocięta również spędzają wiele czasu na gonitwach i zapasach. Zabawa może pomagać zwierzętom ćwiczyć ruchy, poznawać reakcje towarzyszy i zdobywać doświadczenie w kontaktach społecznych (Bekoff i Byers, 1998; Pellis i Pellis, 2009).
Nie wiadomo jednak, czy zabawy młodych wampirów wpływają na ich późniejsze umiejętności. Badacze opisali zachowanie zwierząt, ale nie śledzili jego dalszych skutków.
Młode nietoperze dorastają otoczone głosami matek, dorosłych sąsiadów i innych młodych. Same również wydają dźwięki już od pierwszych dni życia. Początkowo służą im one przede wszystkim do kontaktu z matką, ale z czasem stają się coraz bardziej różnorodne i zaczynają przypominać odgłosy dorosłych osobników. Nie jest to wyłącznie wynik dojrzewania. U niektórych gatunków młode przejmują także cechy głosów słyszanych w swoim otoczeniu.
Dobrze widać to u rudawców nilowych (Rousettus aegyptiacus), owocożernych nietoperzy żyjących w dużych grupach. Młode wychowywane wyłącznie z matkami, bez kontaktu z głosami większej kolonii, rozwijały swoje odgłosy inaczej niż osobniki dorastające w liczniejszym towarzystwie (Prat i in., 2015).
W kolejnym doświadczeniu młodym rudawcom odtwarzano nagrania dorosłych nietoperzy. Poszczególne grupy słyszały różne zestawy głosów. Po pewnym czasie same zaczęły wydawać dźwięki przypominające te, których najczęściej słuchały. Powstały różnice porównywane do dialektów (Prat i in., 2017).
Podobnie dzieci dorastające w różnych regionach kraju przejmują cechy wymowy charakterystyczne dla swojego otoczenia. Oczywiście nietoperze nie posługują się ludzkim językiem. Chodzi o to, że słyszane w młodości dźwięki mogą wpływać na ich późniejsze odgłosy.
Otoczenie może mieć znaczenie także dla tempa rozwoju głosów. Rudawce wychowywane tylko z matkami osiągały dojrzały sposób ich wydawania około pięciu miesięcy później niż osobniki dorastające w większej grupie (Vernes i Wilkinson, 2020).
Inaczej wygląda nauka głosów u kieszenników dwupręgich (Saccopteryx bilineata), niewielkich nietoperzy żyjących w Ameryce Środkowej i Południowej. Ich młode potrafią przez długi czas powtarzać serie różnorodnych dźwięków. Zachowanie to przypomina gaworzenie ludzkich niemowląt.
Podczas takiego „gaworzenia” młode ćwiczą elementy głosów, których później używają dorosłe nietoperze (Knörnschild i in., 2006). Potrafią również naśladować niektóre sygnały dorosłych samców (Knörnschild i in., 2010). Na sposób ćwiczenia głosów wpływa także zachowanie matek (Fernandez i in., 2025).
Czytając o tych doświadczeniach, zwróciłam uwagę na jeszcze jedną kwestię. Badania dobrze pokazują wpływ otoczenia społecznego, zwłaszcza głosów dorosłych. Nie udało mi się jednak znaleźć jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jaką rolę odgrywają w tym głosy innych młodych.
Gdy młode zaczynają samodzielnie latać, ich świat gwałtownie się powiększa. Dotąd większość czasu spędzały w schronieniu. Teraz muszą odnajdywać drogę, szukać pokarmu i wybierać bezpieczne miejsca odpoczynku. W takich sytuacjach zachowanie innych nietoperzy może dostarczać przydatnych wskazówek.
Pokazało to doświadczenie z mroczkami brunatnymi (Eptesicus fuscus). Zwierzętom przedstawiono nowe zadanie związane z chwytaniem zdobyczy. Część miała wcześniej kontakt z nietoperzami, które już potrafiły je wykonywać. Spośród jedenastu osobników z tej grupy siedem zaczęło podejmować próby atakowania lub chwytania pokarmu. W grupie bez kontaktu z doświadczonymi nietoperzami podobnych prób nie zaobserwowano (Wright i in., 2011).
Badanie pokazało, że nietoperze mogą korzystać z doświadczeń innych osobników. Nie dotyczyło jednak młodych uczących się od swoich rówieśników.
Szukałam publikacji, które pozwoliłyby ustalić, czy obserwowanie innych młodych pomaga nietoperzom zdobywać pokarm, uczyć się latania albo rozwijać echolokację. Nie znalazłam badań pokazujących bezpośrednio taki wpływ. Nie mogę wykluczyć, że podobne prace istnieją. Na podstawie dostępnej mi literatury przypuszczam jednak, że nadal niewiele wiemy o uczeniu się młodych nietoperzy od siebie nawzajem.
Trzeba przy tym odróżnić wspólne dorastanie od uczenia się. Jeśli dwa młode nietoperze zaczynają latać w podobnym czasie, nie musi to oznaczać, że jeden naśladował drugiego. Mogły po prostu osiągnąć ten sam etap rozwoju. Aby wykazać uczenie się od innych, należałoby sprawdzić, czy ich wzajemne kontakty rzeczywiście wpływają na zdobywanie nowych umiejętności.
A to już znacznie trudniejsze niż samo obserwowanie kolonii. Nietoperze kryją się w dziuplach, jaskiniach i szczelinach budynków, często w gęstych skupiskach.
W jaskini Bracken w Teksasie latem gromadzi się nawet około 20 milionów molosków brazylijskich (Tadarida brasiliensis). Samice rodzą tam młode, które tworzą niezwykle gęste skupiska (Bat Conservation International, 2020). W takim tłumie trudno rozpoznać pojedynczego oseska, a jeszcze trudniej ustalić, z którymi sąsiadami spotyka się najczęściej. Tymczasem właśnie takich informacji potrzebujemy, żeby poznać znaczenie pierwszych kontaktów społecznych.
Pomagają w tym nowe metody obserwacji. Kamery na podczerwień pozwalają śledzić nietoperze bez zapalania światła, a niewielkie czujniki mogą zapisywać spotkania oznakowanych osobników. Dzięki takim urządzeniom udało się odtworzyć sieć kontaktów między wampirami zwyczajnymi (Ripperger i in., 2020).
Nie zawsze trzeba jednak zakładać nietoperzowi nadajnik. Mroczki brunatne można rozpoznawać na podstawie naturalnych wzorów tworzonych przez włókna kolagenowe i elastynowe w błonach skrzydeł. Odpowiednio wykonane zdjęcia porównuje się za pomocą programu komputerowego, który pomaga odróżniać poszczególne zwierzęta (Seheult i in., 2025).
Takie rozwiązania otwierają nowe możliwości badania życia kolonii. Pozwalają sprawdzić, kto z kim przebywa, jak często dochodzi do spotkań i czy niektóre znajomości utrzymują się przez dłuższy czas.
Zastanawiam się jednak również nad sytuacją odwrotną. Co dzieje się z młodym nietoperzem, który nie ma możliwości dorastania wśród swoich? Czy brak codziennych kontaktów z kolonią może mieć znaczenie dla jego późniejszego życia?
Takie pytania nasuwają mi się szczególnie wtedy, gdy czytam o rehabilitacji osieroconych nietoperzy.
Jednym z zagrożeń dla młodych są fale upałów. Schronienia pod dachami i w szczelinach budynków mogą nagrzewać się do niebezpiecznych temperatur. Dorosły nietoperz może próbować przenieść się w chłodniejsze miejsce, ale osesek, który jeszcze nie lata, ma znacznie mniejsze możliwości ucieczki.
Niektóre młode wypadają ze schronień i zostają znalezione na ziemi, osłabione lub odwodnione. Badania prowadzone we Włoszech wykazały, że podczas okresów wysokich temperatur do ośrodków rehabilitacji trafia więcej nietoperzy wymagających pomocy (Salinas-Ramos i in., 2023).
Jeśli jest to możliwe i bezpieczne, najlepiej przywrócić oseska matce i jego kolonii. Kiedy się to nie udaje, opiekę nad nim przejmują doświadczeni rehabilitanci.
Odchowanie młodego nietoperza wymaga odpowiedniego karmienia i pielęgnacji. Później przychodzi czas na ćwiczenie lotu i samodzielne zdobywanie pokarmu. Dopiero odpowiednio przygotowane zwierzę może wrócić na wolność.
Ale czy umiejętność latania i polowania wystarczy, żeby poradzić sobie w świecie innych nietoperzy?
We Włoszech badano 21 osieroconych karlików średnich. Przed wypuszczeniem wyposażono je w małe nadajniki, które pozwalały obserwować ich przemieszczanie się. Nietoperze trafiły do okolicy innej niż ta, z której pochodziły.
W ciągu 4–14 dni obserwacji potwierdzono, że 19 osobników przeżyło, pozostało w badanym rejonie i aktywnie żerowało. Niektóre korzystały także ze schronień zajmowanych przez dzikie kolonie (Serangeli i in., 2012).
To obiecujący wynik, choć obserwacje były zbyt krótkie, by ocenić dalsze losy nietoperzy.
W Wielkiej Brytanii sprawdzano również, jak przygotowanie do wypuszczenia wpływa na karliki odchowane przez ludzi. Osobniki, które wcześniej mogły dłużej ćwiczyć lot w dużej wolierze, lepiej radziły sobie w pierwszych dniach na wolności niż nietoperze mające mniej możliwości latania (Kelly i in., 2008).
Wyniki tych badań pokazują, że odpowiednia rehabilitacja może pomóc młodym nietoperzom rozpocząć samodzielne życie. Nie odpowiadają jednak na pytanie, czy oseski wychowane poza kolonią tracą jakieś ważne doświadczenia społeczne.
Ten wątek jest dla mnie szczególnie interesujący. Nietoperz może przeżyć pierwsze dni po wypuszczeniu, znaleźć pokarm i schronienie, ale nie daje nam to jeszcze pełnego obrazu jego dalszego życia. Chciałabym wiedzieć, czy osobniki odchowane przez ludzi równie dobrze odnajdują się później wśród dzikich nietoperzy.
W Polsce stowarzyszenia przyrodnicze, ośrodki rehabilitacji i wolontariusze od lat pomagają nietoperzom znalezionym poza schronieniami. Wiele uratowanych młodych wraca później do środowiska. Nadal jednak brakuje systematycznych badań, które pozwalałyby śledzić ich życie przez dłuższy czas.
Być może młode odchowane przez ludzi potrafią później bez trudności odnaleźć się wśród dzikich nietoperzy. Możliwe też, że część doświadczeń łatwiej zdobyć w rodzinnej kolonii. Na razie nie mamy wystarczających danych, aby to rozstrzygnąć.
Im więcej czytam o dorastaniu nietoperzy, tym wyraźniej widzę, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia. Wiemy, że młode mogą nawiązywać trwałe znajomości, że niektóre się bawią i że głosy słyszane podczas dorastania mogą wpływać na ich własne odgłosy. Znacznie mniej wiemy o tym, czego uczą się bezpośrednio od swoich rówieśników.
A przecież te pierwsze znajomości mogą mieć znaczenie także później, kiedy młode opuszczą rodzinne schronienie i rozpoczną samodzielne życie.
Zaczęłam od nietoperzy, które nawet po dorastaniu chętniej wybierały towarzystwo znajomych z dzieciństwa. Teraz najbardziej chciałabym wiedzieć, czy pamiętają je tylko dlatego, że dobrze się znają, czy również dlatego, że wspólnie czegoś się nauczyły.
Tekst: Jolanta Węgiel, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy
Fot. Andrzej Węgiel. Nocki orzęsione na strychu kościoła w Sławkowie.
Literatura
Ancillotto, L., Serangeli, M. T., Russo, D. (2012). Spatial proximity between newborns influences the development of social relationships in bats. Ethology, 118, 331–340. https://doi.org/10.1111/j.1439-0310.2011.02016.x
Ancillotto, L. i in. (2015). Sociality across species: Spatial proximity of newborn bats promotes heterospecific social bonding. Behavioral Ecology. https://doi.org/10.1093/beheco/aru193
Bat Conservation International (2020). Bracken Cave’s Batty Bunch. https://www.batcon.org/bracken-caves-batty-bunch/
Bekoff, M., Byers, J. A. (red.). (1998). Animal Play: Evolutionary, Comparative, and Ecological Perspectives. Cambridge University Press. https://www.si.edu/object/siris_sil_540153
Fernandez, A. A., Serve, N., Fabian, S.-C., Knörnschild, M. (2025). Maternal behavior influences vocal practice and learning processes in the greater sac-winged bat. eLife, 13, RP99474. https://doi.org/10.7554/eLife.99474.3
Kelly, A., Goodwin, S., Grogan, A., Mathews, F. (2008). Post-release survival of hand-reared pipistrelle bats (Pipistrellus spp.). Animal Welfare. [Pełny adres publikacji do uzupełnienia]
Kerth, G. (2008). Causes and consequences of sociality in bats. BioScience, 58, 737–746. https://doi.org/10.1641/B580810
Knörnschild, M., Behr, O., von Helversen, O. (2006). Babbling behavior in the sac-winged bat (Saccopteryx bilineata). Naturwissenschaften, 93, 451–454. https://doi.org/10.1007/s00114-006-0127-9
Knörnschild, M., Nagy, M., Metz, M., Mayer, F., von Helversen, O. (2010). Complex vocal imitation during ontogeny in a bat. Biology Letters, 6, 156–159. https://doi.org/10.1098/rsbl.2009.0685
Kunz, T. H., Lumsden, L. F. (2003). Ecology of cavity and foliage roosting bats. W: T. H. Kunz, M. B. Fenton (red.), Bat Ecology, s. 3–89. University of Chicago Press. https://zenodo.org/records/4655329
Park, S.-R. (1990). Observation on the behavioral development of the common vampire bat Desmodus rotundus: Play behaviors. Journal of the Mammalogical Society of Japan, 15, 25–32. https://doi.org/10.11238/jmammsocjapan1987.15.25
Pellis, S. M., Pellis, V. C. (2009). The Playful Brain: Venturing to the Limits of Neuroscience. Oneworld Publications. https://search.worldcat.org/title/302077933
Prat, Y., Taub, M., Yovel, Y. (2015). Vocal learning in a social mammal: Demonstrated by isolation and playback experiments in bats. Science Advances, 1, e1500019. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4643821/
Prat, Y., Azoulay, L., Dor, R., Yovel, Y. (2017). Crowd vocal learning induces vocal dialects in bats: Playback of conspecifics shapes fundamental frequency usage by pups. PLOS Biology, 15, e2002556. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.2002556
Ripperger, S. P. i in. (2020). Thinking small: Next-generation sensor networks close the size gap in vertebrate biologging. PLOS Biology, 18, e3000655. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000655
Salinas-Ramos, V. B., Tomassini, A., Ferrari, F., Boga, R., Russo, D. (2023). Admittance to wildlife rehabilitation centres points to adverse effects of climate change on insectivorous bats. Biology, 12, 543. https://doi.org/10.3390/biology12040543
Seheult, S. D. I., Cherney, J. R. M., Faure, P. A. (2025). Semi-automated identification of individual big brown bats via collagen-elastin patterns in the wing membrane. Journal of Mammalogy, 106, 1118–1127. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12527007/
Serangeli, M. T., Cistrone, L., Ancillotto, L., Tomassini, A., Russo, D. (2012). The post-release fate of hand-reared orphaned bats: Survival and habitat selection. Animal Welfare, 21, 9–18. [Pełny adres publikacji do uzupełnienia]
Vernes, S. C., Wilkinson, G. S. (2020). Behaviour, biology and evolution of vocal learning in bats. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375, 20190061. https://doi.org/10.1098/rstb.2019.0061
Welch, M. J. i in. (2020). Social experience of captive Livingstone’s fruit bats (Pteropus livingstonii). Animals, 10, 1321. https://doi.org/10.3390/ani10081321
Wright, G. S., Wilkinson, G. S., Moss, C. F. (2011). Social learning of a novel foraging task by big brown bats, Eptesicus fuscus. Animal Behaviour, 82, 1075–1083. https://doi.org/10.1016/j.anbehav.2011.07.044
