Moje pierwsze spotkanie z pasożytami nietoperzy pamiętam do dziś. Był początek lat dziewięćdziesiątych. Razem z Andrzejem Węglem i jego bratem Wiesławem prowadziliśmy badania podkowców małych (*Rhinolophus hipposideros*) w Bukowcu. W miejscowym kościele znajdowała się ich kolonia rozrodcza, a pobliska jaskinia Diabla Dziura służyła im jako zimowisko.
Podczas zimowej kontroli nietoperzy zauważyliśmy na ciałach podkowców mnóstwo niewielkich, ruchliwych stworzeń. Wiedzieliśmy, że są to pasożyty, ale nie potrafiliśmy ich rozpoznać. Zajmowaliśmy się przecież nietoperzami, a nie organizmami, które na nich żyły. Przyjrzeliśmy się więc naszym podkowcom, policzyliśmy je, a małe stworzenia pozostawiliśmy w spokoju.
W 1992 roku we „Wszechświecie” ukazał się nasz artykuł „Największa, znana współcześnie w Polsce kolonia podkowca małego *Rhinolophus hipposideros*” (Węgiel i Tomaszewska, 1992). Po latach pamiętam jednak nie tylko podkowce, ale również te maleńkie stworzenia, którym wtedy poświęciliśmy znacznie mniej uwagi.
Przypomniałam sobie o nich niedawno, kiedy trafiłam na publikację brytyjskich naukowców. W 2026 roku Denise Wawman i współpracownicy opisali ponowne odnalezienie w Wielkiej Brytanii muchówki *Phthiridium biarticulatum*, pasożytującej na podkowcu małym. Ostatnie wcześniejsze doniesienie o jej występowaniu w tym kraju pochodziło z 1959 roku. Przez 67 lat nikt jej tam nie stwierdził. Zaczęto więc uważać, że gatunek wyginął na Wyspach Brytyjskich.
Kiedy naukowcy postanowili dokładniej przyjrzeć się pasożytom podkowców, znaleźli tę muchówkę na 58 spośród 339 dorosłych nietoperzy. Występowała w 14 z 28 kontrolowanych miejsc z koloniami rozrodczymi w południowo-zachodniej Anglii (Wawman i in., 2026). Przez 67 lat nie odnotowano jej obecności, tymczasem badania wykazały, że występuje w połowie kontrolowanych miejsc.
Muchówki z rodziny mrokawkowatych (Nycteribiidae) wcale nie przypominają zwyczajnych much. Nie mają skrzydeł, ich ciała są spłaszczone, a długie odnóża sprawiają, że wyglądają raczej jak niewielkie pająki. Są jednak owadami. Mają trzy pary odnóży, podczas gdy pająki mają ich cztery. Niewielka głowa i pazurki na końcach odnóży pomagają im sprawnie poruszać się w sierści gospodarza.
W toku ewolucji utraciły skrzydła. Życie na nietoperzu nie wymaga od nich samodzielnego latania, ponieważ to gospodarz zapewnia im transport. Muszą za to utrzymać się na zwierzęciu, które potrafi gwałtownie zmieniać pozycję ciała, przeciskać się przez ciasne szczeliny, czyścić sierść i pokonywać znaczne odległości.
Dorosłe osobniki spędzają większość życia na gospodarzu. Poruszają się między włosami, szukając odpowiedniego miejsca do pobrania krwi. Ich aparat gębowy jest przystosowany do nakłuwania skóry, a krwią nietoperzy żywią się zarówno samice, jak i samce. Nietoperze próbują pozbywać się nieproszonych gości podczas pielęgnacji sierści, ale spłaszczone ciało i silne odnóża pomagają muchówkom utrzymać się na gospodarzu.
Szczególną cechą tych owadów jest sposób rozmnażania. U większości much samice składają jaja, z których wykluwają się larwy. Tutaj larwa rozwija się wewnątrz ciała matki. Początkowo jest maleńka, ale stopniowo rośnie, odżywiając się specjalnym płynem wytwarzanym przez organizm samicy. Płyn ten powstaje w gruczołach działających podobnie do gruczołów mlecznych ssaków. Można więc powiedzieć, że samica karmi swoje potomstwo jeszcze przed jego narodzinami.
Rozwija przy tym tylko jedną larwę naraz. Gdy osiągnie ona odpowiednią wielkość, samica na krótko opuszcza nietoperza i pozostawia ją na ścianie lub innym elemencie jego schronienia. Larwa przytwierdza się do podłoża i wkrótce tworzy poczwarkę. Naukowcy nazywają ten sposób rozmnażania żyworodnością adenotroficzną.
Po wydostaniu się z poczwarki dorosła muchówka musi znaleźć nietoperza, aby móc pobierać krew. Dlatego tak duże znaczenie mają dla niej schronienia, do których gospodarze regularnie wracają. Nietoperze często zmieniają miejsca odpoczynku, a z niektórych kryjówek korzystają tylko sezonowo. Cykl rozwojowy tych owadów musi więc być dostosowany do zwyczajów gospodarzy.
Niektóre gatunki są silnie związane z określonymi nietoperzami. *Basilia nana* najczęściej spotykana jest na nocku Bechsteina (*Myotis bechsteinii*), natomiast *Phthiridium biarticulatum* związana jest przede wszystkim z podkowcami. Mlynárová i współpracownicy (2023) opisali 16 europejskich gatunków mrokawkowatych i ich związki z nietoperzami. Scheffler i Petzold (2023) wskazali natomiast, że *Nycteribia kolenatii* występuje przede wszystkim na nocku rudym (*Myotis daubentonii*).
Związek z określonym gospodarzem nie oznacza jednak, że owad nigdy nie trafia na inny gatunek nietoperza. Zwierzęta korzystają czasem ze wspólnych schronień, a jesienią spotykają się licznie podczas rojenia przy jaskiniach i innych podziemnych kryjówkach. Sándor i współpracownicy (2024), badając nietoperze w Rumunii i Bułgarii, stwierdzili, że w tym okresie pasożyty częściej występowały na nietypowych gospodarzach. Bliskie kontakty między nietoperzami ułatwiają muchówkom przemieszczanie się z jednego zwierzęcia na drugie.
Już w 1962 roku Wacław Skuratowicz opublikował opracowanie poświęcone mrokawkowatym występującym w Polsce. W kolejnych dziesięcioleciach zajmował się nimi Andrzej Nowosad, związany z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Interesowało go ich rozmieszczenie oraz związki z poszczególnymi gatunkami nietoperzy (Nowosad, 1990, 1993; Nowosad i Sachanowicz, 2003).
Doskonale pamiętam jego wystąpienie podczas XXI Ogólnopolskiej Konferencji Chiropterologicznej w Sierakowie, 25 października 2008 roku. Referat nosił tytuł „Nieznany i fascynujący świat muchówek mrokawkowatych Nycteribiidae (Diptera, Pupipara) w Polsce”.
Słuchałam go z zainteresowaniem. Szczególnie zapamiętałam apel Andrzeja Nowosada, aby chiropterolodzy podczas badań zbierali pasożyty nietoperzy, konserwowali je w alkoholu i przesyłali mu do oznaczenia. Dla nas były to niewielkie stworzenia spotykane przy okazji pracy z nietoperzami. Dla entomologa stanowiły cenny materiał naukowy.
W streszczeniu referatu Nowosad podał, że *Nycteribia kolenatii* była znana w Polsce z 41 stanowisk, a na jednym nietoperzu stwierdzano nawet 38 osobników tej muchówki. Zwracał również uwagę na słabe poznanie pasożytów podkowca małego. Przewidywał możliwość znalezienia na nim gatunku określanego wówczas nazwą *Stylidia biarticulata*, obecnie *Phthiridium biarticulatum* (Nowosad, 2008).
A więc tej samej muchówki, którą po 67 latach ponownie odnaleziono w Wielkiej Brytanii.
Nie wiem, czy pasożyty, które widzieliśmy wtedy w Diablej Dziurze, należały do mrokawkowatych. Nie zebraliśmy ich ani nie oznaczyliśmy. Dziś żałuję, że nie poświęciliśmy im więcej uwagi.
Te niewielkie owady same również mogą być gospodarzami innych organizmów pasożytniczych. Burazerović i współpracownicy (2025) badali grzyba *Arthrorhynchus nycteribiae*, rozwijającego się na muchówkach. Znaleźli go na dwóch gatunkach w jaskiniach środkowych Bałkanów. W Polsce jego obecność opisał Andrzej Nowosad już w 1973 roku.
Mamy więc nietoperza, który jest gospodarzem muchówki, oraz grzyba rozwijającego się na tej muchówce.
Naukowcy próbują również ustalić, czy te owady mogą przenosić pierwotniaki pasożytujące we krwi nietoperzy. Timm i współpracownicy (2025) przebadali 1131 muchówek z 13 krajów Europy i u 287 wykryli materiał genetyczny *Polychromophilus murinus*. Podobne badania przeprowadzono w Portugalii, gdzie André i współpracownicy (2026) znaleźli materiał genetyczny pierwotniaków z rodzaju *Polychromophilus* u części muchówek zebranych z podkasańców zwyczajnych (*Miniopterus schreibersii*).
Ponieważ żywią się krwią, badacze sprawdzają, czy mogą przenosić te pierwotniaki między nietoperzami. Samo wykrycie materiału genetycznego pasożyta w organizmie muchówki nie dowodzi jeszcze, że potrafi ona zakażać kolejnych gospodarzy.
Pozostaje również pytanie, jak obecność tych pasożytów wpływa na kondycję nietoperzy. Péter i współpracownicy (2025) stwierdzili, że podkasańce zwyczajne w lepszej kondycji miały mniej pasożytów zewnętrznych. Zależność ta różniła się w zależności od pory roku i płci zwierząt. Nadal nie wiadomo jednak, w jakim stopniu pasożyty wpływają na kondycję gospodarzy, a w jakim słabsze osobniki są bardziej podatne na ich obecność.
Choć żyją kosztem nietoperzy, same również należą do różnorodności biologicznej. Niektóre gatunki są tak silnie związane ze swoimi gospodarzami, że zanik populacji nietoperzy może oznaczać także utratę ich pasożytów. Znaczenie ma również zachowanie schronień, w których rozwijają się poczwarki muchówek.
Przygotowując ten artykuł, wróciłam myślami do Bukowca i konferencji w Sierakowie. Przypomniałam sobie apel Andrzeja Nowosada. Dziś znacznie lepiej rozumiem, jak wiele informacji mogła dostarczyć niewielka probówka z pasożytami zebranymi podczas badań nietoperzy.
Fot. Maurycy Ignaczak
Literatura
1. Węgiel W., Tomaszewska J. (1992). Największa, znana współcześnie w Polsce kolonia podkowca małego *Rhinolophus hipposideros*. „Wszechświat”, 93, s. 54.
2. Wawman D.C., Foxley T., Stone E., Razgour O. (2026). *Not extinct but thriving – The rediscovery of the horseshoe bat fly Phthiridium biarticulatum (Diptera: Nycteribiidae) in the United Kingdom*. Medical and Veterinary Entomology. https://doi.org/10.1111/mve.70124
3. Nowosad A. (2008). Nieznany i fascynujący świat muchówek mrokawkowatych Nycteribiidae (Diptera, Pupipara) w Polsce. W: XXI Ogólnopolska Konferencja Chiropterologiczna, Sieraków, 24–26 października 2008 r., streszczenia referatów, s. 24–25. https://nietoperze.pl/wp-content/uploads/2022/11/21okch_streszczenia.pdf
4. Mlynárová L. i in. (2023). *Updated Taxonomic Key of European Nycteribiidae (Diptera), with a Host-Parasite Network*. Diversity, 15(4), 573. https://doi.org/10.3390/d15040573
5. Sándor A.D. i in. (2024). *Season and host-community composition inside roosts may affect host-specificity of bat flies*. Scientific Reports. https://doi.org/10.1038/s41598-024-54143-4
6. Skuratowicz W. (1962). Przyczynek do znajomości Nycteribiidae (Diptera, Pupipara) Polski. Fragmenta Faunistica, 10(14), 215–222. https://rcin.org.pl/miiz/dlibra/publication/53514/edition/42344
7. Nowosad A. (1990). Stan badań nad mrokawkowatymi – Nycteribiidae (Diptera, Pupipara) w Polsce, z przeglądem gatunków i stanowisk ich występowania. Wiadomości Entomologiczne, 9(3–4), 77–85. https://zzs.web.amu.edu.pl/pracownik/andrzej_nowosad
8. Nowosad A. (1993). Muchówki mrokawkowate (Nycteribiidae) – pasożyty zewnętrzne nietoperzy. Wszechświat, 94(6), 150–152. https://zzs.web.amu.edu.pl/pracownik/andrzej_nowosad
9. Nowosad A., Sachanowicz K. (2003). Nowe stanowiska muchówek mrokawkowatych – Nycteribiidae (Diptera, Pupipara) w Puszczy Kozienickiej. Wiadomości Entomologiczne, 22(2), 121–122. https://zzs.web.amu.edu.pl/pracownik/andrzej_nowosad
10. Timm L., Rosskopf S.P., Werb O., van Schaik J., Schaer J. (2025). *Europe-wide distribution and bat-host specific lineages in the malarial parasite Polychromophilus murinus revealed through genetic screening of bat flies*. Infection, Genetics and Evolution, 127, 105707. https://doi.org/10.1016/j.meegid.2024.105707
11. Burazerović J., Jovanović M., Savković Ž., Breka K., Stupar M. (2025). *Finding the Right Host in the Darkness of the Cave—New Insights into the Ecology and Spatio-temporal Dynamics of Hyperparasitic Fungi (Arthrorhynchus nycteribiae, Laboulbeniales)*. Microbial Ecology, 88, 23. https://doi.org/10.1007/s00248-025-02521-4
12. Péter Á., Beke B., László Z., Hornok S., Sándor A.D. (2025). *Contrasting effects of body condition on ectoparasite abundance in a social bat: different roles of season and host sex*. International Journal for Parasitology, 55(10), 537–546. https://doi.org/10.1016/j.ijpara.2025.04.015
13. André M.R. i in. (2026). *Molecular and phylogenetic insights into Polychromophilus diversity in bat flies (Diptera: Nycteribiidae) from Portugal*. Parasitology International, 114, 103281. https://doi.org/10.1016/j.parint.2026.103281
14. Scheffler I., Petzold A. (2023). *Die Ektoparasiten der Fledermäuse in Mitteleuropa. Teil 2. Fledermausfliegen (Diptera, Nycteribiidae).* Veröffentlichungen des Naturkundemuseums Potsdam, 9, 29–48. https://www.researchgate.net/publication/406071791_The_ectoparasites_of_Central_European_bats_-_Part_2_Bat_flies_Diptera_Nycteribiidae
15. Nowosad A. (1973). *Arthrorhynchus nycteribiae* (Peyritsch) Thaxter (Ascomycetes, Laboulbeniales) w Polsce. Polskie Pismo Entomologiczne, 43, 423–430.
