Zielona papuga siedząca na starym platanie wygląda jak barwny przybysz z tropików. W europejskim parku budzi zainteresowanie, zachęca do robienia zdjęć i trudno kojarzyć ją z zagrożeniem dla innych zwierząt. Tymczasem dla nietoperza ukrytego w dziupli jej pojawienie się może oznaczać utratę schronienia, a czasem nawet śmierć.
Papugi i nietoperze prowadzą zupełnie inny tryb życia. Jedne są aktywne w dzień, drugie nocą. Mogłoby się więc wydawać, że ich drogi prawie się nie przecinają. Łączy je jednak coś niezwykle cennego – dziuple w starych drzewach. Dla papug są miejscem zakładania gniazd, a dla wielu nietoperzy schronieniem, w którym przesypiają dzień, rodzą młode i tworzą kolonie rozrodcze. Gdy odpowiednich drzew jest mało, pomiędzy ich mieszkańcami rozpoczyna się konkurencja.
Najlepiej udokumentowano ją w parku Marii Luizy w Sewilli. Wśród starych platanów i innych okazałych drzew przez wiele lat znajdowała się największa znana kolonia borowca olbrzymiego Nyctalus lasiopterus. Samice wracały tam wiosną, zajmowały liczne dziuple i tworzyły grupy rozrodcze. Nie korzystały stale z jednego drzewa. Regularnie zmieniały schronienia, ale pozostawały wierne określonemu zespołowi dziupli. Dlatego przetrwanie kolonii zależało nie od ochrony pojedynczego drzewa, lecz od zachowania całej sieci odpowiednich schronień (Popa-Lisseanu i in. 2008; Hernández-Brito i in. 2018).
Sytuacja zaczęła się zmieniać po pojawieniu się aleksandretty obrożnej Psittacula krameri. Jest to papuga pochodząca z Afryki i południowej Azji, która wskutek ucieczek oraz wypuszczania ptaków hodowlanych utworzyła liczne populacje w europejskich miastach. Jej sukcesowi sprzyjają łagodne zimy, dokarmianie oraz obecność parków ze starymi drzewami. W Sewilli pierwsze aleksandretty odnotowano na początku lat 90. XX wieku. Początkowo było ich niewiele, dlatego nie spodziewano się poważnego wpływu na miejscową faunę (Hernández-Brito i in. 2014, 2018).
Aleksandretty szybko się rozmnażały. W ciągu 14 lat liczba ich gniazd w parku wzrosła dwudziestokrotnie. W tym samym okresie liczba drzew wykorzystywanych przez borowce olbrzymie zmniejszyła się aż o 81 procent. Papugi zajmowały przede wszystkim dziuple położone wysoko nad ziemią, z otworami odpowiadającymi również wymaganiom nietoperzy. Wiele z tych schronień było wcześniej wykorzystywanych przez borowce (Hernández-Brito i in. 2018).
Nie była to jedynie spokojna wymiana lokatorów. Aleksandretty atakowały nietoperze znajdujące się przy wejściach do schronień, próbowały wyciągać je z wnętrza i wypędzały całe grupy. Pod drzewami znajdowano borowce z obrażeniami zadanymi dziobem, a także martwe osobniki. Nietoperze coraz wyraźniej unikały sąsiedztwa papug. Kiedy jednak liczba wolnych dziupli gwałtownie spadła, nie miały już dokąd się przenosić. W 2017 roku 11 z 14 drzew zajmowanych przez borowce było równocześnie wykorzystywanych przez aleksandretty (Hernández-Brito i in. 2018).
W tym starciu przewaga należała do papugi. Borowiec olbrzymi waży około 50 gramów, natomiast aleksandretta obrożna około 120 gramów. Ma silny dziób, jest agresywna wobec innych mieszkańców dziupli i działa w czasie, gdy nietoperze odpoczywają. Atak w środku dnia zastaje je w ciasnym schronieniu, gdzie możliwości ucieczki są ograniczone.
Śmierć nawet niewielkiej liczby dorosłych samic może mieć znaczenie dla kolonii. Nietoperze żyją długo, późno dojrzewają i zazwyczaj wydają na świat niewiele młodych. Nie są więc w stanie szybko wyrównać zwiększonej śmiertelności (Barclay i Harder 2003; Hernández-Brito i in. 2018).
Historia ta ma w sobie pewien paradoks. Borowiec olbrzymi jest jednym z nielicznych nietoperzy polujących na ptaki. Jego ofiarami bywają niewielkie ptaki wróblowe odbywające nocne wędrówki. Borowiec olbrzymi nie poluje jednak na ptaki ukryte w dziuplach. Badania jego diety wskazują, że chwyta je podczas lotu, przede wszystkim w okresach wiosennej i jesiennej migracji (Ibáñez i in. 2001; Popa-Lisseanu i in. 2007).
Dodatkowych informacji dostarczyła obserwacja z północno-wschodnich Włoch. Jedną dziuplę zajmowała grupa około 25 borowców olbrzymich, a tuż obok gniazdowały modraszki Cyanistes caeruleus. Ptaki przez około miesiąc karmiły młode. Pod koniec obserwacji co najmniej dwa pisklęta nadal były żywe i karmione poza wnętrzem dziupli. Autorzy uznali tę pojedynczą obserwację za pośrednie wsparcie hipotezy, że borowce olbrzymie chwytają ptaki w locie, a nie wyciągają ich z gniazd (Russo i in. 2024).
Papugi nie zagrażają wyłącznie borowcowi olbrzymiemu. We Włoszech bezpośrednio zaobserwowano atak aleksandretty obrożnej na borowiaczka Nyctalus leisleri. Papuga weszła do dziupli, w której odpoczywał dorosły samiec, zaatakowała go i wyrzuciła na ziemię. Nietoperz po kilku minutach zmarł wskutek obrażeń głowy i brzucha. Autorzy zaznaczyli, że mógł wcześniej znajdować się w stanie odrętwienia, co ograniczało jego zdolność do szybkiej ucieczki (Menchetti i in. 2014).
W Sewilli obserwowano również trzy aleksandretty próbujące wypędzić z otworu w ścianie budynku mroczki Eptesicus isabellinus. Wieczorem z tego schronienia wyleciało 78 nietoperzy. Pojedyncza obserwacja nie dowodzi wpływu na całą populację, pokazuje jednak, że konflikt może dotyczyć również nietoperzy związanych z budynkami (Hernández-Brito i in. 2018).
Badacze analizowali także zagrożenie dla jedynej znanej we Włoszech kolonii rozrodczej borowca wielkiego Nyctalus noctula, znajdującej się w Toskanii. Modele wykazały, że okolice kolonii zapewniają aleksandrettom odpowiednie warunki, a korytarze ekologiczne mogą ułatwić im dotarcie z większych ośrodków miejskich. Pojedyncze papugi obserwowano już w pobliżu kolonii, chociaż nie stwierdzono tam jeszcze ich rozrodu.
Autorzy zwrócili uwagę na potrzebę wczesnego wykrywania nowych populacji aleksandrett. Jest to szczególnie ważne, zanim ich liczebność wzrośnie na tyle, że ograniczenie dalszej ekspansji stanie się bardzo trudne (Giuntini i in. 2022).
Problem nie polega na tym, że papuga jest „zła”, a nietoperz „dobry”. Aleksandretta zachowuje się zgodnie ze swoją naturą: szuka bezpiecznej dziupli i broni miejsca rozrodu. To człowiek przeniósł ją poza naturalny zasięg i stworzył warunki, w których szybko rosnąca populacja spotkała rodzime gatunki nieprzystosowane do konkurencji z tak silnym przeciwnikiem.
Historia papugi i nietoperza pokazuje również, jak ogromne znaczenie mają stare drzewa. Gdy dziupli jest dużo, zwierzęta mogą łatwiej znaleźć osobne schronienia. Gdy drzewa dziuplaste znikają, każde wolne miejsce staje się przedmiotem walki. Zachowanie pojedynczych drzew nie wystarcza nietoperzom, które w ciągu sezonu regularnie zmieniają kryjówki. Potrzebują całych zespołów starych drzew, rozmieszczonych na tyle blisko, aby mogły bezpiecznie przenosić się pomiędzy nimi.
W Sewilli długoletni monitoring pozwolił zauważyć proces, który bez badań mógłby pozostać niewidoczny. Mieszkańcy widzieliby coraz więcej efektownych zielonych papug, nie wiedząc, że z tych samych drzew stopniowo znikają nietoperze. Barwny przybysz łatwo przyciąga uwagę. Cichy lokator dziupli może odejść niemal niezauważony.
Tekst Jolanta Węgiel Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy.
Grafikę do artykułu wygenerowała sztuczna inteligencja
Literatura
Barclay R.M.R., Harder L.D. 2003. Life histories of bats: life in the slow lane. W: Kunz T.H., Fenton M.B. (red.), Bat Ecology. University of Chicago Press, Chicago, s. 209–253.
Giuntini S., Ancillotto L., Falaschi M., Viviano A., Palagi E., Mori E. 2022. Alien parakeets as a potential threat to the common noctule Nyctalus noctula. Biodiversity and Conservation 31: 3075–3092.
https://doi.org/10.1007/s10531-022-02476-9
Hernández-Brito D., Carrete M., Popa-Lisseanu A.G., Ibáñez C., Tella J.L. 2014. Crowding in the city: losing and winning competitors of an invasive bird. PLOS ONE 9(6): e100593.
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0100593
Hernández-Brito D., Carrete M., Ibáñez C., Juste J., Tella J.L. 2018. Nest-site competition and killing by invasive parakeets cause the decline of a threatened bat population. Royal Society Open Science 5: 172477.
https://doi.org/10.1098/rsos.172477
Ibáñez C., Juste J., García-Mudarra J.L., Agirre-Mendi P.T. 2001. Bat predation on nocturnally migrating birds. Proceedings of the National Academy of Sciences 98(17): 9700–9702.
https://doi.org/10.1073/pnas.171140598
Menchetti M., Scalera R., Mori E. 2014. First record of a possibly overlooked impact by alien parrots on a bat (Nyctalus leisleri). Hystrix, the Italian Journal of Mammalogy 25(1): 61–62.
https://doi.org/10.4404/hystrix-25.1-9989
Popa-Lisseanu A.G., Delgado-Huertas A., Forero M.G., Rodríguez A., Arlettaz R., Ibáñez C. 2007. Bats’ conquest of a formidable foraging niche: the myriads of nocturnally migrating songbirds. PLOS ONE 2(2): e205.
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0000205
Popa-Lisseanu A.G., Bontadina F., Mora O., Ibáñez C. 2008. Highly structured fission–fusion societies in an aerial-hawking, carnivorous bat. Animal Behaviour 75(2): 471–482.
https://doi.org/10.1016/j.anbehav.2007.05.011
Russo D., Mäenurm A., Martinoli A., Cistrone L. 2024. Dangerous neighbours: birds and bird-eating bats sharing tree cavities. Ecology and Evolution 14(3): e11098.
https://doi.org/10.1002/ece3.11098
