Dziuple i inne naturalne kryjówki powstające w drzewach są ważnym elementem siedlisk wielu gatunków nietoperzy leśnych. Niewielki otwór, pęknięcie pnia czy szczelina pod korą mogą prowadzić do przestrzeni wykorzystywanej jako schronienie. Dostępność odpowiednich drzew i kryjówek jest zatem jednym z elementów decydujących o jakości siedliska nietoperzy związanych z lasami. Badania prowadzone w regionie śródziemnomorskim wskazują, że na występowanie gatunków nietoperzy związanych z drzewami wpływają między innymi struktura drzewostanu, jego skład oraz obecność dużych i dojrzałych drzew (Novella-Fernandez i wsp., 2022).
Nie wystarczy jednak obecność dowolnego drzewa z otworem lub szczeliną. Poszczególne gatunki nietoperzy mogą różnić się wymaganiami dotyczącymi miejsc schronienia. Znaczenie mogą mieć zarówno cechy samego drzewa, jak i struktura otaczającego drzewostanu. Badania przeprowadzone w europejskim lesie nizinnym pokazały takie różnice na przykładzie mopka zachodniego (*Barbastella barbastellus*) i karlika drobnego (*Pipistrellus pygmaeus*). Gatunki te różniły się sposobem wyboru kryjówek zarówno na poziomie drzewa, jak i drzewostanu, co wskazuje na możliwość podziału zasobów kryjówkowych między współwystępującymi gatunkami (Rachwald i wsp., 2025).
Znaczenie kryjówek drzewnych należy rozpatrywać w szerszym kontekście struktury lasu. Nietoperze związane z drzewami korzystają z siedliska, którego jakość zależy nie tylko od pojedynczych drzew, lecz także od składu i struktury całego drzewostanu. Novella-Fernandez i wsp. (2022) wykazali, że dojrzałość lasu i obecność dużych drzew mogą być szczególnie ważne dla niektórych gatunków nietoperzy leśnych. Oznacza to, że zachowanie odpowiedniej struktury drzewostanu może mieć znaczenie dla utrzymania warunków sprzyjających gatunkom wykorzystującym drzewa jako miejsca schronienia.
Najwięcej potencjalnych mikrosiedlisk pojawia się wraz ze starzeniem się drzew. W miarę upływu czasu mogą powstawać pęknięcia, próchniejące fragmenty, szczeliny oraz wewnętrzne pustki. Dziupla nie jest więc strukturą, którą można szybko odtworzyć przez posadzenie młodego drzewa w miejsce starego. Rozwój wielu takich mikrosiedlisk wymaga długiego czasu. Z tego względu stare drzewa oraz drzewa zawierające już dziuple i inne struktury mogą mieć szczególne znaczenie dla organizmów zależnych od takich schronień.
Znaczenie mogą mieć również drzewa zamierające i martwe, ponieważ wraz z postępującym rozkładem pojawiają się w nich pęknięcia, szczeliny i pustki. Z punktu widzenia ochrony różnorodności biologicznej drzewo takie nie musi więc tracić swojej wartości wraz z obumarciem. Przeciwnie, może nadal zapewniać mikrosiedliska wielu organizmom związanym z lasem.
Ma to bezpośrednie znaczenie dla gospodarki leśnej. Drzewo z pękniętym pniem, odstającą korą, ubytkiem lub innymi oznakami starzenia może być postrzegane jako mniej wartościowe gospodarczo, podczas gdy właśnie takie cechy mogą zwiększać jego wartość siedliskową. Z tego powodu ochrona drzew dziuplastych i innych drzew zawierających potencjalne kryjówki powinna być jednym z elementów działań służących zachowaniu różnorodności biologicznej lasów.
W miejscach, w których naturalnych dziupli brakuje, podejmowane są próby sztucznego tworzenia schronień. Jednym z takich rozwiązań jest wykonywanie szczelin bezpośrednio w żywych drzewach. Wyniki eksperymentu przeprowadzonego w Australii pokazują jednak, że skuteczność takiego rozwiązania nie jest oczywista. Griffiths i wsp. wykonali 174 sztuczne szczeliny w 83 żywych drzewach. Podczas monitoringu nie uzyskano bezpośrednich ani pośrednich dowodów na wykorzystywanie tych struktur jako kryjówek przez nietoperze. Co więcej, wejścia do wszystkich wykonanych szczelin zostały z czasem zamknięte wskutek wzrostu tkanki drzewnej, a część także przez wypływ soków. Wyniki te pokazują, że sztuczne kryjówki wykonywane w żywych drzewach wymagają monitorowania, a ich tworzenie nie może być traktowane jako proste i pewne zastępstwo naturalnych dziupli (Griffiths i wsp., 2023).
Badano również inne rozwiązanie: wykonywanie wejść prowadzących do już istniejących, ale niedostępnych z zewnątrz pustek wewnątrz drzew. Ellis, Taylor i Rhind (2022) przeprowadzili takie doświadczenie w południowo-wschodniej Australii. W 39 pniach drzew z rodzajów *Eucalyptus* i *Angophora* wykonano otwory prowadzące do naturalnych pustek lub stref wewnętrznego rozkładu. Monitoring wykazał, że utworzone wejścia były szybko badane i wykorzystywane przez różne grupy zwierząt, w tym bezkręgowce, gady, ssaki i ptaki. Wszystkie 39 utworzonych wejść było wykorzystywanych przez zwierzęta. Badanie to nie dotyczyło jednak wyłącznie nietoperzy, dlatego jego wyników nie należy interpretować jako bezpośredniego dowodu skuteczności tej metody w tworzeniu kryjówek właśnie dla tej grupy ssaków (Ellis i wsp., 2022).
Oba eksperymenty pokazują jednocześnie, że sztuczne odtwarzanie struktur występujących w starych drzewach jest zadaniem złożonym. Wykonanie otworu lub szczeliny nie gwarantuje powstania trwałej i odpowiedniej kryjówki. Sztuczne rozwiązania mogą być przedmiotem działań ochronnych i dalszych badań, ale nie powinny prowadzić do przekonania, że mogą łatwo zastąpić stare drzewa zawierające naturalnie ukształtowane mikrosiedliska.
Nietoperze nie są jedynymi zwierzętami wykorzystującymi dziuple. Z takich struktur korzystają także ptaki, inne ssaki, gady, bezkręgowce i przedstawiciele wielu innych grup. Badanie Ellis i wsp. (2022) dobrze pokazuje tę różnorodność: te same udostępnione pustki drzewne były odwiedzane przez przedstawicieli różnych grup zwierząt. Oznacza to, że zachowanie drzew z dziuplami może przynosić korzyści znacznie większej części leśnej fauny niż tylko nietoperzom.
Interesującym przykładem współdzielenia przestrzeni przez ptaki i nietoperze jest obserwacja opisana przez Russo i wsp. (2024). Autorzy udokumentowali udany rozród modraszki (*Cyanistes caeruleus*) w dziupli zajmowanej jednocześnie przez kolonię około 25 borowców olbrzymich (*Nyctalus lasiopterus*). Jest to szczególnie interesujące, ponieważ borowiec olbrzymi może polować na ptaki. Mimo bliskiej obecności potencjalnego drapieżnika ptaki skutecznie wychowywały młode. Była to jednak pojedyncza obserwacja, dlatego nie można na jej podstawie wyciągać ogólnych wniosków dotyczących konkurencji między ptakami i nietoperzami o dziuple (Russo i wsp., 2024).
Odnalezienie kryjówek nietoperzy w drzewach może być trudne. Otwór prowadzący do schronienia nie zawsze jest duży i dobrze widoczny. Kryjówki mogą znajdować się w pęknięciach, szczelinach, pod fragmentami odstającej kory lub w pustkach wewnątrz pnia. Z tego powodu brak wyraźnej dziupli widocznej z poziomu ziemi nie powinien być automatycznie utożsamiany z brakiem potencjalnego schronienia.
Badania kryjówek wymagają zatem odpowiednich metod obserwacji. W zależności od celu badań stosowane mogą być między innymi telemetria, kamery, endoskopy oraz bezpośrednia obserwacja struktur drzewnych. W badaniu Griffiths i wsp. (2023) do kontrolowania sztucznie wykonanych szczelin wykorzystywano między innymi kamerę endoskopową. Ellis i wsp. (2022) zastosowali natomiast fotopułapki, dzięki którym można było stwierdzić, że zwierzęta zaczynały badać nowo udostępnione pustki nawet w ciągu kilku godzin od wykonania wejść.
Badania Rachwald i wsp. (2025) pokazują również, że analizowanie kryjówek nietoperzy wymaga uwzględnienia różnych skal przestrzennych. Istotne są zarówno właściwości konkretnego drzewa, jak i cechy otaczającego drzewostanu. Dwa gatunki występujące w tym samym kompleksie leśnym mogą wybierać odmienne cechy środowiska, co pozwala lepiej zrozumieć sposób współistnienia gatunków o częściowo podobnych wymaganiach siedliskowych.
Wyniki badań prowadzonych od 2022 roku potwierdzają zatem, że ochrony kryjówek nietoperzy nie należy sprowadzać wyłącznie do zachowania pojedynczego drzewa z dobrze widoczną dziuplą. Istotna jest struktura całego siedliska leśnego, w tym obecność dużych i dojrzałych drzew oraz różnorodność struktur mogących służyć jako schronienia. Badania wskazują również, że wymagania dotyczące kryjówek mogą różnić się między gatunkami (Novella-Fernandez i wsp., 2022; Rachwald i wsp., 2025).
Szczególnej ostrożności wymaga natomiast traktowanie sztucznie tworzonych kryjówek jako zamiennika naturalnych struktur. Eksperyment Griffiths i wsp. pokazał, że sztuczne szczeliny wykonane w żywych drzewach mogą szybko tracić funkcjonalność i nie muszą być wykorzystywane przez nietoperze. Z kolei badanie Ellis i wsp. wykazało, że udostępnienie już istniejących pustek wewnątrz drzew może skutecznie przyciągać różne zwierzęta zależne od dziupli. Rezultaty obu badań podkreślają potrzebę monitorowania efektów działań ochronnych zamiast zakładania z góry ich skuteczności (Ellis i wsp., 2022; Griffiths i wsp., 2023).
Stare, popękane lub częściowo obumarłe drzewo może mieć więc większą wartość przyrodniczą, niż sugeruje jego wygląd. Szczeliny, ubytki, pustki i inne mikrosiedliska powstające wraz z wiekiem drzewa zapewniają miejsca wykorzystywane przez różne grupy zwierząt. Zachowanie takich struktur, a także dużych i dojrzałych drzew, jest zatem ważnym elementem utrzymywania różnorodności siedliskowej lasów.
Badania z ostatnich lat pokazują jednocześnie, że nadal potrzebne są dalsze prace nad skutecznością metod tworzenia zastępczych kryjówek oraz nad wymaganiami poszczególnych gatunków nietoperzy. Szczególnie istotne jest łączenie wiedzy o cechach konkretnych drzew z analizą struktury całych drzewostanów. Takie podejście może pomóc w planowaniu gospodarki leśnej w sposób, który uwzględnia zarówno użytkowanie lasu, jak i zachowanie siedlisk nietoperzy oraz innych organizmów zależnych od dziupli.
Literatura
Ellis, M. V., Taylor, J. E., & Rhind, S. G. (2022). Creating entrances to tree cavities attracts hollow-dependent fauna: proof of concept. *Restoration Ecology, 30 , e13713.
Griffiths, S. R., Lentini, P. E., Semmens, K., & Robert, K. A. (2023). “Set and forget” does not work when it comes to fissure roosts carved into live trees for bats. *Restoration Ecology, 31*(1), e13751.
Novella-Fernandez, R., Juste, J., Ibañez, C., Nogueras, J., Osborne, P. E., & Razgour, O. (2022). The role of forest structure and composition in driving the distribution of bats in Mediterranean regions. *Scientific Reports, 12*, 3224.
Rachwald, A., Apoznański, G., Oszako, T., Krzemińska, S., Ruczyński, I., Komar, E., Zegarek, M., & Carr, A. (2025). Tree- and Stand-Scale Roost Selection and Partitioning by Bats *Barbastella barbastellus* Schreber, 1774 and *Pipistrellus pygmaeus* Leach, 1825 in a European Lowland Forest. *Forests, 16*(7), 1189.
Russo, D., Mäenurm, A., Martinoli, A., & Cistrone, L. (2024). Dangerous neighbours: Birds and bird-eating bats sharing tree cavities. *Ecology and Evolution, 14*(3), e11098.
