Gdybyśmy mogli cofnąć się w czasie o ponad 50 milionów lat, znaleźlibyśmy się w świecie ciepłych lasów, które porastały znaczną część Ziemi. W koronach drzew żyły niewielkie ssaki, a nocne niebo dopiero zaczynało zapełniać się nowymi mieszkańcami. To właśnie wtedy pojawiły się pierwsze znane nam nietoperze – jedyne ssaki, które w toku ewolucji opanowały aktywny lot. Ich historia do dziś pozostaje jedną z największych zagadek paleontologii.
Badanie początków ewolucji nietoperzy przypomina pracę detektywa. Delikatne kości tych zwierząt bardzo rzadko zachowują się w skałach, dlatego zapis kopalny jest wyjątkowo ubogi. Jak podsumowali Santana i współautorzy (2025), właśnie z tego powodu wciąż nie znamy wszystkich etapów, które doprowadziły do powstania pierwszych latających ssaków.
Najstarsze niemal kompletne szkielety nietoperzy pochodzą z osadów formacji Green River w amerykańskim stanie Wyoming i liczą około 52 milionów lat. W 2023 roku Thomas B. Rietbergen i współpracownicy opisali tam nowy gatunek – Icaronycteris gunnelli. Badania wykazały, że już wtedy istniało kilka różnych linii ewolucyjnych nietoperzy. Oznacza to, że ich wspólny przodek musiał żyć jeszcze wcześniej, prawdopodobnie kilka milionów lat przed powstaniem tych skamieniałości (Rietbergen i wsp., 2023).
Jeszcze większe zainteresowanie paleontologów wzbudził jednak Onychonycteris finneyi. Gatunek ten został opisany w 2008 roku przez Nancy B. Simmons i współpracowników na podstawie doskonale zachowanego szkieletu. Zwierzę miało już błony lotne i potrafiło latać, ale zachowało cechy niespotykane u współczesnych nietoperzy. Na wszystkich pięciu palcach skrzydeł znajdowały się pazury, tylne kończyny były stosunkowo długie, a budowa szkieletu wskazuje, że sprawnie wspinało się po pniach drzew. Zdaniem autorów mogło przypominać etap przejściowy pomiędzy nadrzewnym ssakiem a doskonałym lotnikiem (Simmons i wsp., 2008).
To odkrycie wywołało dyskusję, która trwa do dziś. Co pojawiło się wcześniej – aktywny lot czy echolokacja?
Autorzy publikacji z 2008 roku zaproponowali hipotezę, że Onychonycteris finneyi potrafił już latać, ale nie posiadał jeszcze w pełni rozwiniętej echolokacji krtaniowej, z której korzysta większość współczesnych nietoperzy. Oznaczałoby to, że zdolność do aktywnego lotu wyewoluowała wcześniej niż niezwykle precyzyjny biologiczny sonar (Simmons i wsp., 2008).
Nie wszyscy badacze podzielają jednak tę interpretację. Kolejne analizy budowy czaszki, ucha wewnętrznego oraz dane molekularne sugerują, że pewna forma echolokacji mogła pojawić się bardzo wcześnie, być może już u wspólnego przodka większości nietoperzy. W 2023 roku Sébastien Hand i współpracownicy opisali kopalny gatunek Vielasia sigei, którego budowa czaszki dostarczyła nowych argumentów przemawiających za wcześniejszym pojawieniem się echolokacji (Hand i wsp., 2023). Dyskusja nad tym, co pojawiło się jako pierwsze, nadal trwa.
Równie intrygujące jest pytanie o początki lotu. Od wielu lat naukowcy przypuszczają, że przodkowie nietoperzy mogli przypominać dzisiejsze lotokoty lub wiewiórki szybujące. Zwierzęta te potrafią ślizgać się pomiędzy drzewami dzięki fałdom skóry rozpiętym między kończynami, choć nie wykonują aktywnych ruchów skrzydłami.
W 2024 roku Amy E. Burtner i współpracownicy opublikowali analizy biomechaniczne wskazujące, że właśnie od szybowania mogła rozpocząć się ewolucja lotu nietoperzy. Według autorów najpierw doskonaliły one kontrolowane ślizgi pomiędzy drzewami, a dopiero później rozwinęły aktywne machanie skrzydłami prowadzące do powstania prawdziwego lotu (Burtner i wsp., 2024).
Na sposób poruszania się pierwszych nietoperzy nowe światło rzuciły również badania opublikowane w 2019 roku przez Lorenzo I. Amadora i współpracowników. Korzystając z modeli
aerodynamicznych, autorzy wykazali, że Onychonycteris finneyi latał inaczej niż współczesne gatunki. Prawdopodobnie wykonywał mniej zwrotne manewry, poruszał się wolniej i częściej wykorzystywał szybowanie pomiędzy aktywnymi uderzeniami skrzydeł (Amador i wsp., 2019).
Już około 52 milionów lat temu nietoperze były zaskakująco zróżnicowane. Część gatunków miała długie i wąskie skrzydła przystosowane do szybkiego lotu, inne lepiej radziły sobie wśród gęstej roślinności. Tak duża różnorodność oznacza, że ich ewolucja rozpoczęła się znacznie wcześniej – prawdopodobnie niedługo po wielkim wymieraniu sprzed 66 milionów lat, kiedy ssaki zaczęły zajmować nowe nisze ekologiczne pozostawione przez dinozaury niebędące ptakami.
Każda nowa skamieniałość przypomina kolejny fragment układanki. Choć naukowcy poznali już wiele szczegółów dotyczących budowy najstarszych nietoperzy, wciąż nie odnaleziono ich bezpośredniego przodka. To sprawia, że każda dobrze zachowana skamieniałość może zmienić nasze spojrzenie na początki jedynych latających ssaków.
Jedno jest jednak pewne. Ponad 50 milionów lat temu niewielkie nadrzewne ssaki rozpoczęły ewolucyjną drogę, która doprowadziła do powstania jednej z najbardziej niezwykłych grup zwierząt na naszej planecie. Obecnie opisano 1511 gatunków nietoperzy, zamieszkujących niemal wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Stanowią one blisko jedną piątą wszystkich znanych gatunków ssaków.
Każde kolejne odkrycie paleontologiczne pozwala lepiej zrozumieć, jak przebiegała ich niezwykła ewolucja i jak te zwierzęta podbiły nocne niebo.
Źródła
• Simmons N.B., Seymour K.L., Habersetzer J., Gunnell G.F. (2008). Primitive Early Eocene bat from Wyoming and the evolution of flight and echolocation. Nature 451: 818–821.
• Rietbergen T.B. i wsp. (2023). The oldest known bat skeletons and their implications for Eocene chiropteran diversification. PLOS ONE.
• Hand S.J. i wsp. (2023). A 50-million-year-old, three-dimensionally preserved bat skull from France. Current Biology.
• Amador L.I. i wsp. (2019). Aerodynamic reconstruction of the primitive fossil bat Onychonycteris finneyi. Biology Letters.
• Burtner A.E. i wsp. (2024). Gliding toward an understanding of the origin of flight in bats.
• Santana S.E. i wsp. (2025). An Integrative Perspective on Bat Evolution. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics.
• American Society of Mammalogists. Mammal Diversity Database – aktualna liczba gatunków rzędu Chiroptera (1511 gatunków).
