Każdego roku, gdy nadchodzi wiosna, tysiące nietoperzy wracają do tych samych strychów, dziupli, szczelin skalnych i podziemi. Często odnajdują kryjówki, których nie odwiedzały od wielu miesięcy. Jesienią ponownie trafiają do znanych zimowisk, a nocą bezbłędnie odnajdują miejsca obfitujące w owady lub dojrzewające owoce. Przez wiele lat wydawało się, że kieruje nimi jedynie instynkt. Dziś wiemy, że za tym niezwykłym zachowaniem stoi jedna z najlepiej rozwiniętych pamięci przestrzennych w świecie ssaków (Geva-Sagiv i in., 2015).
Nietoperze należą do najdłużej żyjących małych ssaków. Niektóre osobniki nocka Brandta (Myotis brandtii) dożywają ponad 40 lat. W ciągu tak długiego życia gromadzą ogromną liczbę informacji o swoim otoczeniu. Zapamiętują położenie schronień, tras przelotów, miejsc żerowania, źródeł wody oraz potencjalnych zagrożeń. Dla zwierzęcia aktywnego wyłącznie nocą taka pamięć jest warunkiem przetrwania.
Przez długi czas naukowcy wiedzieli, że nietoperze doskonale pamiętają przestrzeń, ale nie potrafili wyjaśnić, jak ich mózg to robi. Dopiero najnowsze badania neurobiologiczne przyniosły odpowiedź.
W hipokampie – części mózgu odpowiedzialnej za orientację przestrzenną i pamięć – znajdują się tzw. komórki miejsca. Uaktywniają się one, gdy zwierzę znajduje się w określonym punkcie przestrzeni. Dzięki temu mózg tworzy niezwykle dokładną mapę otoczenia, która pozwala poruszać się nawet w całkowitej ciemności (Ulanovsky i Moss, 2007; Geva-Sagiv i in., 2015).
W 2023 roku Angelo Forli i Michael Yartsev pokazali, że hipokamp nietoperza nie zapisuje jedynie informacji o własnym położeniu. Podczas wspólnych lotów mózg jednocześnie śledzi pozycję innych osobników znajdujących się w grupie. Oznacza to, że nietoperz tworzy dynamiczną mapę całego otoczenia, uwzględniając nie tylko drzewa, skały czy budynki, ale również swoich współtowarzyszy. To pierwszy tak wyraźny dowód, że pamięć przestrzenna może być jednocześnie pamięcią społeczną (Forli i Yartsev, 2023).
Jeszcze ciekawsze wyniki opublikowano w 2024 roku podczas badań rudawki egipskiej (Rousettus aegyptiacus). Naukowcy wykazali, że nietoperze nie muszą podążać za bardziej doświadczonymi osobnikami do owocujących drzew. Wystarczy krótka informacja uzyskana od członków kolonii. Dalej działa już pamięć. Zwierzę samo odnajduje właściwe drzewo, nawet jeśli znajduje się ono wiele kilometrów od schronienia (Lourie i in., 2024).
Badania prowadzone na nockach Bechsteina (Myotis bechsteinii) pokazują natomiast, że nietoperze potrafią łączyć kilka rodzajów pamięci jednocześnie. Rozpoznają odpowiednie kryjówki, zapamiętują ich dokładne położenie, a jednocześnie uczą się od innych członków kolonii. Gdy raz poznają dobre schronienie, wracają do niego przede wszystkim dzięki pamięci przestrzennej (Hernández-Montero i in., 2020).
Prawdziwą rewolucję przyniosły badania opublikowane w 2025 roku. Zespół Michaela Yartseva zarejestrował u swobodnie latających nietoperzy zjawisko „replay”. Podczas odpoczynku mózg odtwarza zapis wcześniejszego lotu, co uważa się za jeden z podstawowych mechanizmów utrwalania wspomnień (Forli i in., 2025).
Kolejne badania wykazały, że mózg nietoperza dzieli długie trasy na krótsze fragmenty i zapisuje je niczym rozdziały książki. Mechanizm ten nazwano „fragmented replay” i uznaje się go za jedno z najważniejszych odkryć współczesnej neurobiologii pamięci (Eliav i in., 2025).
Dla chiropterologów wiele z tych odkryć stanowi naukowe potwierdzenie obserwacji prowadzonych od dziesięcioleci. Nietoperze wracają do tych samych kolonii rozrodczych, zimowisk i miejsc żerowania dzięki niezwykle trwałej pamięci.
Gdy schronienie znika, często przez kolejne sezony próbują wracać do miejsca, które zapamiętały. Pamięć okazuje się więc równie ważna jak echolokacja i stanowi jeden z fundamentów sukcesu ewolucyjnego tych niezwykłych ssaków.
Fot. Maurycy Ignaczak
Źródła
• Forli A., Yartsev M.M. (2023). Hippocampal representation during collective spatial behaviour in bats. Nature.
• Lourie E. i in. (2024). Spatial memory obviates following behaviour in an information centre of wild fruit bats. Philosophical Transactions of the Royal Society B.
• Forli A. i in. (2025). Replay and representation dynamics in the hippocampus of freely flying bats. Nature.
• Eliav T. i in. (2025). Fragmented replay of very large environments in the hippocampus of bats. Cell.
• Hernández‑Montero J.R. i in. (2020). Free-ranging bats combine three different cognitive processes for roost localization. Oecologia.
• Geva‑Sagiv M. i in. (2015). Spatial cognition in bats and rats. Nature Reviews Neuroscience.
• Ulanovsky N., Moss C.F. (2007). Hippocampal cellular and network activity in freely moving echolocating bats. Nature Neuroscience.
