Las już dawno pogrążył się w ciemności. W koronach drzew nie słychać ptaków, a ścieżki pustoszeją. Wydaje się, że życie zamarło. Tymczasem tuż nad ziemią przemyka cień. Nie leci wysoko jak borowiec, nie przecina otwartej przestrzeni w pogoni za owadami. Sunie powoli nad ściółką, jakby czegoś nasłuchiwał. Nagle gwałtownie opada między suche liście i po chwili znów unosi się w powietrze. Zdobycz została schwytana.
Tak poluje nocek duży (Myotis myotis) – jeden z największych europejskich nietoperzy i zarazem jeden z najbardziej niezwykłych. Choć większość ludzi wyobraża sobie nietoperze jako łowców chwytających owady wyłącznie w locie, ten gatunek obrał zupełnie inną strategię.
Przez wiele lat naukowcy byli przekonani, że wszystkie europejskie nietoperze zdobywają pokarm w podobny sposób. Dopiero badania terenowe prowadzone przez Doris Audet wykazały, że nocek duży większość pożywienia zbiera z powierzchni ziemi, a nie z powietrza (Audet 1990). Było to jedno z odkryć, które zmieniło sposób postrzegania ekologii tego gatunku.
Ulubionym miejscem polowań są stare lasy liściaste i mieszane. Nie dlatego, że rośnie w nich więcej drzew, lecz dlatego, że ich dno pozostaje stosunkowo otwarte. Warstwa suchych liści staje się miejscem życia dużych chrząszczy, pająków i innych bezkręgowców. Właśnie tam nocek duży znajduje swój nocny stół.
Najcenniejszą zdobyczą są chrząszcze biegaczowate (Carabidae). Są duże, bogate w białko i tłuszcz, dlatego dostarczają znacznie więcej energii niż drobne muchówki czy komary. Analizy pokarmu prowadzone przez Raphaëla Arlettaza wykazały, że biegaczowate należą do najważniejszych składników diety tego gatunku, choć nie brakuje w niej również chrabąszczy, świerszczy, pająków i innych bezkręgowców żyjących na powierzchni gleby (Arlettaz 1996).
Nie oznacza to jednak, że biegaczowate są bezbronne. Gdy wyczują zagrożenie, często na chwilę nieruchomieją, co ogranicza hałas powodowany poruszaniem się po suchej ściółce i utrudnia drapieżnikowi wykrycie ich obecności. Wiele gatunków błyskawicznie ucieka pod liście, do szczelin gleby lub pod martwe drewno. Dodatkową ochronę stanowi twardy pancerz oraz obrona chemiczna – z gruczołów odwłokowych wydzielają substancje o ostrym zapachu i smaku odstraszające wielu napastników. Najbardziej niezwykłym przykładem są bombardiery (Brachinus spp.), które potrafią wystrzelić gorącą, drażniącą mieszaninę związków chemicznych. Mimo tych zabezpieczeń wiele biegaczowatych pada ofiarą nocka dużego, którego wyjątkowo czuły słuch pozwala wykrywać nawet bardzo ostrożnie poruszające się owady (Thiele 1977; Eisner i Aneshansley 2000).
Najbardziej niezwykły jest jednak sposób odnajdywania ofiary. Nocek duży wykorzystuje echolokację do orientacji w przestrzeni, ale podczas samego polowania ogromną rolę odgrywa słuch. Potrafi wychwycić delikatny szelest chrząszcza przebiegającego po suchych liściach lub poruszającego się po leśnej ściółce. Gdy zlokalizuje zdobycz, błyskawicznie opada na ziemię, chwyta ją zębami lub błoną ogonową i niemal natychmiast wraca do lotu. Badania Audet pokazały, że właśnie odgłosy poruszających się owadów są dla tego gatunku niezwykle ważnym źródłem informacji podczas polowania (Audet 1990).
Choć nocek duży kojarzony jest przede wszystkim z polowaniem na ziemi, nie oznacza to, że zawsze postępuje w ten sam sposób. Przyroda wymaga elastyczności. Gdy późną wiosną i na początku lata pojawiają się masowe rójki chrabąszczy majowych, nietoperz potrafi błyskawicznie zmienić strategię i chwytać owady bezpośrednio w locie. Badania Raphaëla Arlettaza wykazały, że sposób zdobywania pokarmu zależy od jego dostępności, a nocek duży wybiera rozwiązanie najbardziej opłacalne energetycznie (Arlettaz 1996).
Badania z wykorzystaniem nadajników radiowych pokazały również, że nocek duży jest niezwykle wierny swoim żerowiskom. Potrafi przez wiele nocy wracać do tych samych fragmentów lasu, jeśli znajdują się tam odpowiednie warunki do polowania. Szczególnie chętnie wybiera stare drzewostany z ubogim runem i dużą liczbą bezkręgowców żyjących na powierzchni gleby (Zahn i wsp. 2005).
To właśnie dlatego ochrona nocka dużego nie może ograniczać się jedynie do zabezpieczania kolonii rozrodczych czy zimowisk. Równie ważne są miejsca, w których zdobywa pokarm. Eksperci porozumienia EUROBATS podkreślają, że zachowanie starych lasów o odpowiedniej strukturze oraz ochrona korytarzy przelotowych są jednym z najważniejszych warunków przetrwania tego gatunku w Europie (EUROBATS 2018).
Patrząc na nocka dużego, trudno nie odnieść wrażenia, że jest bardziej nocnym tropicielem niż powietrznym akrobatą. Nie goni owadów na oślep. Najpierw słucha. Potem lokalizuje zdobycz z niezwykłą precyzją. Dopiero na końcu wykonuje błyskawiczny atak. W świecie nietoperzy to prawdziwy mistrz polowania z uchem przy ziemi.
Fot.: Nocek duży. Autor: Maurycy Ignaczak
Źródła
Audet D. (1990). Foraging Behavior and Habitat Use by a Gleaning Bat, Myotis myotis. Journal of Mammalogy, 71(3), 420–427.
Arlettaz R. (1996). Feeding behaviour and foraging strategy of free-living Myotis myotis and Myotis blythii. Animal Behaviour, 51, 1–11.
Zahn A., Christophersen A., Kriner E., Holzhaider J. (2005). Foraging activity of Myotis myotis in a landscape dominated by spruce monocultures. Mammalian Biology, 70, 265–277.
EUROBATS (2018). Publication Series No. 9. Guidance on the Conservation and Management of Critical Feeding Areas and Commuting Routes for Bats.
Thiele H.U. (1977). Carabid Beetles in Their Environments. Springer.
Eisner T., Aneshansley D.J. (2000). Chemical defense: spray aiming in bombardier beetles. Proceedings of the National Academy of Sciences, 97(17), 9705–9709.
